पुनर्जागरण र यसको प्रभाव

पुनर्जागरण शब्द पुनः र जागरण भन्ने दुई शब्द मिलेर बनेको छ। पुनःको अर्थ फेरि हो र जागरणको अर्थ उठ्नु, ब्युँझनु वा जाग्नु हो। दुवै शब्द जोडिँदा यसको अर्थ हुन्छ फेरि ब्युँझनु। मान्छे सुतेपछि ब्युँझन्छ र फेरि काममा लाग्छ। युरोपको ज्ञान, कला र सभ्यताले पनि लामो समय निदाएजस्तो अवस्था भोगेपछि फेरि ब्युँझने मौका पायो। त्यही ब्युँझाइलाई इतिहासमा पुनर्जागरण भनिन्छ।

प्राचीन कालमा युरोपमा शिक्षा, संस्कृति, कला, सभ्यता र भाषाको राम्रो विकास भएको थियो। मानिसहरूले भवन बनाउने, मूर्ति कुँद्ने, कविता लेख्ने र आकाशका ताराबारे सोच्ने काम गरिसकेका थिए। त्यो समयको ज्ञान पुस्तक र भवनमा जोगिएर बसेको थियो।

तर छैटौँ शताब्दीदेखि तेह्रौँ शताब्दीसम्मको लामो अवधिमा युरोपको अवस्था बिग्रियो। यस अवधिमा अन्धविश्वास र धार्मिक कट्टरता बढ्दै गयो। जनताले प्रश्न सोध्न पाउँदैनथे र आफ्नो मन लागेको कुरा भन्न पनि सक्दैनथे। यसरी नागरिकका अधिकार हनन हुनुका साथै सभ्यता र समुन्नतिमा ह्रास आएको थियो। नयाँ सोच्ने बाटो बन्द भएपछि कला, साहित्य र विज्ञान तीनै ओइलाए।

चौधौँ शताब्दीदेखि युरोपेली मानिसहरूले पुनः आफ्नो प्राचीन कालीन शिक्षा, संस्कृति, कला र वैज्ञानिक खोजी गर्न थाले। पुराना ग्रन्थ खोजियो, पढियो र बहस गरियो। यही समयदेखि नयाँ नयाँ खोज तथा आविष्कार भए र ज्ञानको पुनर्जन्म भयो। यसैलाई पुनर्जागरण भनियो। पुनर्जागरणको थालनी इटालीबाट भयो र फ्लोरेन्स जस्ता सहर कला र ज्ञानका केन्द्र बने।

पुनर्जागरण अचानक आएको होइन। समाजमा भइरहेका केही परिवर्तनले मानिसलाई नयाँ ढङ्गले सोच्ने अवसर दिए। ती कारण यस्ता छन्।

• सामूहिक यातायातको विकास
• व्यापार र भ्रमणका कारण ज्ञान र अनुभवमा वृद्धि भई धार्मिक आडम्बरको विरोध
• तीव्र सहरीकरण
• पुस्तक र पत्रपत्रिका प्रकाशन
• युरोपमा अरबी सभ्यता र संस्कृतिको प्रभाव बढ्नु

यी कारणलाई जोडेर हेर्दा एउटै कुरा देखिन्छ। मानिस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्न थालेपछि उसले आफ्नो गाउँभन्दा बाहिरको संसार देख्यो। व्यापारीहरू टाढा टाढा पुगे र फर्किँदा नयाँ वस्तुसँगै नयाँ विचार पनि ल्याए। सहरहरू बढ्दै जाँदा विद्यालय, कारखाना र पुस्तक पसल खुले। पुस्तक र पत्रपत्रिका छापिन थालेपछि एउटा मानिसको विचार हजारौँ मानिसकहाँ पुग्न थाल्यो। पहिले हातैले सारेर मात्रै पुस्तक बन्थ्यो, त्यसैले ज्ञान थोरै मानिसको हातमा सीमित थियो।

पुनर्जागरणले सोच्ने तरिका नै बदलिदियो। त्यसका असर समाजका धेरै क्षेत्रमा देखिए।

• अन्धविश्वासको अन्त्य
• तर्क र प्रमाणमा विश्वास
• वैज्ञानिक खोज र आविष्कार
• पोप र पादरीको प्रशंसा भएका साहित्य रचनाको अन्त्य
• साहित्यमा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता
• ग्रिक र ल्याटिन भाषामा साहित्य सिर्जना
• भौगोलिक क्षेत्रको खोजी
• कलाको विकास

बहुमुखी प्रतिभाका धनी कलाकार लियोनार्दो दा भिन्चीले विश्व प्रसिद्ध चित्र मोनालिसा बनाए। यस चित्रमा सौन्दर्य, सजीवता र भावुकता प्रस्ट पाइन्छ। हेर्दा चित्रभित्रकी महिला साँच्चै सास फेरिरहेकी जस्ती देखिन्छिन्, र उनको मुस्कान कता हेर्दा कस्तो लाग्छ भनेर आजसम्म चर्चा हुन्छ।

माइकेल एन्जेलो र राफेल पुनर्जागरण कालका अन्य प्रसिद्ध चित्रकार हुन्। यिनका चित्रमा मानिसको शरीर, अनुहारको भाव र वरिपरिको दृश्य वास्तविक जस्तै देखिन्छ।

त्यस समयका मूर्तिकारमा गिवर्टी प्रमुख मानिन्छन्। उनले फ्लोरेन्स भन्ने स्थानमा रहेको गिर्जाघरका लागि ढोका बनाए। यो ढोका पित्तलको थियो। यो ढोका निकै कलात्मक भएकाले यसलाई स्वर्गको द्वार समेत भनिएको छ।

वास्तुकलाको क्षेत्रमा कलाकार ब्रुनेलेस्कीले महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्। यिनले डोम अफ फ्लोरेन्स क्याथेड्रल (गुम्बज आकारको फ्लोरेन्स गिर्जाघर) को निर्माण गरेका थिए। त्यति ठुलो गुम्बज बिनाको टेको कसरी उभिन्छ भन्ने कुरा त्यस बेलाका निर्माणकर्ताका लागि ठुलो चुनौती थियो।

इटालियन कवि दाँतेले डिभाइन कमेडी नामको महाकाव्य लेखे। यसमा पोप, पादरी र सामन्तहरूका खराब कार्यको चर्चा भएको छ। यसअघि साहित्यले धर्मगुरुको प्रशंसा मात्रै गर्थ्यो, त्यसैले उनीहरूको कमजोरी लेख्नु आफैँमा ठुलो साहस थियो।

इरासमसले द प्रेज अफ द फुल्ली भन्ने महाकाव्य लेखे। यसमार्फत उनले समाजको अन्धविश्वास र सामाजिक कुरीति विरुद्ध जनचेतना फैलाए। कवि स्पेन्सरले काव्य साहित्यमा आधुनिकता भित्र्याए। उनले पनि कवितामार्फत जनचेतना फैलाए।

यस कालका वैज्ञानिकमा निकोलस कोपर्निकस, गिलवर्ट, ग्यालिलियो र न्युटन निकै प्रसिद्ध छन्। यिनीहरूले आकाश, पृथ्वी र वस्तुको गतिबारे सोधिएका प्रश्नको उत्तर अनुमानले होइन, नापजाँच र गणितले खोजे।

सूर्य घुम्दैन। पृथ्वी र अन्य ग्रहले सूर्यको परिक्रमा गर्छन् भन्ने सिद्धान्त निकोलस कोपर्निकसले प्रतिपादन गरेका हुन्। त्यस बेलासम्म पृथ्वी नै संसारको केन्द्र हो भन्ने विश्वास थियो, त्यसैले यो सिद्धान्तले ठुलो बहस चलायो।

केप्लर र निपियर जस्ता गणितज्ञको योगदान महत्त्वपूर्ण रह्यो। केप्लरले कोपर्निकसको सिद्धान्तलाई गणितीय आधारमा प्रमाणित गरे। यसले देखायो कि विचार मात्रै पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई प्रमाणले पुष्टि गर्नुपर्छ।

ग्यालिलियोले दूरबिनको आविष्कार गरे भने न्युटनले गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त प्रतिपादन गरे। दूरबिनले टाढाका ग्रह नजिक ल्याइदियो र गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्तले वस्तु किन तल खस्छ भन्ने कुरा बुझायो।

पुनर्जागरणले भौगोलिक क्षेत्रको खोजीलाई पनि तीव्र बनायो। कोलम्बसले अमेरिका, भास्को डी गामाले भारत र मार्कोपोलोले चीन पत्ता लगाए। यी यात्राले युरोपलाई अरू महादेशसँग जोडिदिए। नयाँ बाटो खुलेपछि व्यापार बढ्यो, नयाँ वस्तु र नयाँ विचार दुवैको आदानप्रदान भयो।

• पुनर्जागरण कालमा नेपालको कलाको अवस्था कस्तो थियो। नेपालको मध्यकालीन इतिहाससम्बन्धी विभिन्न सामग्रीको अध्ययन गरी लेख्नुहोस् र साथीलाई पढ्न दिनुहोस्।
• युरोपमा भएको पुनर्जागरणले कस्ता क्षेत्रमा परिवर्तन ल्यायो, सूची तयार गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• पुनर्जागरणमा कुन कुन कलाकारले कसरी योगदान दिए, क्र.स., कलाकारको नाम र योगदान लेख्ने तालिका तयार गरी साथीलाई देखाउनुहोस्।