प्राचीन नेपाल: आर्थिक र सामाजिक अवस्था

नेपालको इतिहासको सबैभन्दा पुरानो भागलाई प्राचीनकाल भनिन्छ। त्यस बेला यहाँ गोपाल, महिषपाल र किराँत वंशले शासन गरेका थिए। यी तीनै वंशका मानिसको जीवन गाईवस्तु, माटो र जङ्गलसँग जोडिएको थियो। सबैभन्दा पहिले गोपाल वंशले शासन गर्‍यो। गोपालपछि महिषपाल वंश आयो। महिषपाललाई हराएर किराँतहरूले शासन सुरु गरे।

कुनै कालको आर्थिक अवस्था भन्नाले त्यस बेलाका मानिसले के काम गरेर जीविका चलाउँथे भन्ने बुझिन्छ। सामाजिक अवस्था भन्नाले उनीहरू कस्तो परिवारमा बस्थे, कसरी मिलेर काम गर्थे र केको पूजा गर्थे भन्ने बुझिन्छ। यही दुई कुरालाई तीनै वंशको हकमा छुट्टाछुट्टै हेर्दा प्राचीन नेपालको चित्र स्पष्ट हुन्छ।

प्राचीनकालमा नेपालमा गोपालवंशको शासन थियो। नेपालमा यस वंशका ८ जना राजाले शासन चलाएका थिए। त्यसमध्ये प्रथम राजा भूमि गुप्त र अन्तिम राजा विष्णु गुप्त हुन्। वंशको नाम नै पेसाबाट बनेको हुनाले यी राजाका प्रजा के गरेर बाँच्थे भन्ने कुरा नामबाटै थाहा हुन्छ।

गोपालहरू धार्मिक स्वभावका थिए। यिनीहरूले मातातीर्थ, मत्स्यनारायण र गोपालेश्वर मन्दिरको स्थापना गरेका हुन्। पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्ग पनि गोपालहरूले नै स्थापना गरेका थिए। त्यस कालमा विभिन्न देवी देवता र पितृहरूको पूजा अर्चना गरिन्थ्यो। यी सबै आधारले त्यस वेलाको समाज हिन्दु धर्ममा आधारित थियो भन्ने देखाउँछ।

सामाजिक जीवनमा सबै मिलेर काम गर्ने चलन थियो। गोपालहरूको शासनकालमा सामूहिक कार्य गर्ने र समूहमा नै देवीदेवताको पूजा गर्ने गरिन्थ्यो। त्यस कालका मानिस संयुक्त परिवारमा बस्थे।

त्यस समयको प्रमुख पेसा पशुपालन थियो। त्यसैले त्यस कालका मानिसले पशुहरूको व्यापारसमेत गरेर आफ्ना आवश्यकता पूर्ति गर्थे। गोपालहरूले पशुपालनसँगै कृषि पनि गर्थे। कृषि र पशुपालन दुवै गर्ने भएकाले उनीहरूले आफैँले उब्जाएका खानेकुरा खान्थे। यसको अर्थ खानेकुराका लागि अरूमाथि भर पर्नु पर्दैनथ्यो।

नेपालमा गोपाल वंशको शासनपछि महिषपालको शासन सुरु भएको थियो। यस वंशमा वरसिंह, जयसिंह र भुवनसिंह गरी जम्मा ३ जना राजाले शासन गरेका थिए। तीन वंशमध्ये सबैभन्दा थोरै राजा भएको वंश यही हो।

महिषपालहरूले भैँसी पालन गर्ने भएकाले त्यस वेलाको पेसा पशुपालन थियो भन्ने बुझिन्छ। त्यस्तै त्यस वेलाका मानिसले कृषि पेसा पनि गर्ने गरेको पाइन्छ। अर्थात् दूध, दही र मासुका लागि पशु पाल्ने अनि अन्नका लागि खेती गर्ने दुवै काम सँगै चल्थ्यो।

महिषपालहरू धार्मिक स्वभावका थिए। त्यस वेलाको समाजमा प्रकृति, गाई, पितृ र देवीदेवताको पूजा हुन्थ्यो। मानिसले समूहमा मिलेर काम गर्थे र समाजमा सामूहिक भावना थियो। त्यस वेलाका मानिस संयुक्त परिवारमा बस्थे।

परिवारभित्र काम बाँड्ने आफ्नै तरिका थियो। परिवारका सदस्यको क्षमताको आधारमा कामको बाँडफाँड हुन्थ्यो। परिवारको मूल व्यक्तिले अन्य सदस्यलाई कामको जिम्मेवारी तोक्ने र सिकाउने गर्थे। यसरी सिकाउँदै काम बाँड्ने चलनले सिप एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्थ्यो।

नेपालमा महिषपाल वंशलाई हराएर किराँतहरूले शासन सुरु गरे। यस वंशका करिब ३२ जना राजाले झन्डै ९०० वर्ष शासन गरेको अनुमान गरिन्छ। यति लामो शासनकालमा नेपाल बाहिरका ठुला व्यक्ति पनि यहाँ आएका थिए।

• यस वंशका पहिला राजा यलम्बर हुन्।
• सातौँ किराँती राजा जितेदास्ती हुन्, र उनको समयमा भगवान् बुद्ध काठमाडौँ आएको अनुमान गरिन्छ।
• चौधौँ किराँती राजा स्थुङ्कोको पालामा सम्राट अशोक र उनकी छोरी चारुमती नेपाल आएका थिए।
• सम्राट अशोकले आफ्नी छोरी चारुमतीको विवाह राजकुमार देवपालसँग गरिदिएका थिए।
• यस वंशका अन्तिम राजा खिगु हुन्।

किराँतकालीन समाज नारी प्रधान थियो। नारीको सल्लाहअनुसार पुरुषहरूले खेतीपाती गर्ने, देशविदेशको यात्रा गर्ने, व्यापार गर्ने आदि कार्य गर्थे। किराँतहरू संयुक्त परिवारमा बस्ने गर्थे।

यस कालमा विभिन्न चाडपर्व, मेला, जात्रा, नाचगान आदि क्रियाकलाप हुने गर्थे। यी क्रियाकलाप मनोरञ्जन र भेटघाटका लागि हुन्थे। किराँतहरू प्रकृतिप्रेमी भएका कारणले गर्दा हावापानी, पहाड, चट्टान, रुखबिरुवा, सूर्य चन्द्र, नदी, आगो आदिको पूजा गर्थे। उनीहरू सिकार पनि खेल्थे।

किराँतकालको आर्थिक अवस्था राम्रो थियो। यिनीहरूले पशुपालन र कृषि कार्य गर्थे। जडीबुटी सङ्कलन पनि यस वेलाको एउटा पेसा थियो। यस कालमा घरेलु उद्योगको पनि विकास भएको थियो।

किराँतहरूले ऊनका कपडा उत्पादन गरी पाटलीपुत्रको बजारमा बेच्थे। त्यस वेला ऊनका राडीपाखी मात्र नभएर जडीबुटी, कस्तुरी, चिराइतो, रक्तचन्दन, दुम्सीको काँडा आदिको पनि व्यापार हुन्थ्यो। यसरी घरमै बनेको सामान टाढाको बजारसम्म पुग्नुले त्यस वेलाको अर्थतन्त्र बलियो थियो भन्ने देखाउँछ।

• गोपाल, महिषपाल र किराँतकालको सामाजिक तथा आर्थिक अवस्था झल्कने गरी एक संवाद तयारी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• 'प्राचीन कालका आर्थिक क्रियाकलाप' र 'हालका आर्थिक क्रियाकलाप' गरी दुई महलको तालिका बनाई दुई कालका आर्थिक क्रियाकलापबिच तुलना गर्नुहोस्।