नेपाल शब्दको अर्थ र उत्पत्ति

नेपाल प्राचीनकालदेखि नै अस्तित्वमा रहेको भूमि हो। तर 'नेपाल' भन्ने शब्दले चिनाउने ठाउँ सुरुदेखि नै आजकोजस्तो थिएन। प्राचीन र मध्यकालमा नेपाल भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका र त्यस वरिपरिको क्षेत्रलाई मात्र चिनिन्थ्यो। त्यस बेला उपत्यकाभन्दा बाहिरका पहाड, हिमाल र तराईका भूभाग अरू नामले चिनिन्थे। अहिले भने 'नेपाल' भन्नाले पूर्वदेखि पश्चिमसम्म र हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको सिङ्गो नेपाल राष्ट्रलाई चिनिन्छ। यसैले नेपाल शब्दको इतिहास पढ्दा दुई कुरा सँगै हेर्नुपर्छ: शब्द कसरी बन्यो भन्ने कुरा र त्यो शब्दले कति ठूलो भूमि जनाउँदै आयो भन्ने कुरा।

यो नाम कसरी रहन गयो भन्नेबारे एउटै मात्र पक्का उत्तर छैन। नेपाल शब्दको उत्पत्तिसम्बन्धी विभिन्न किंवदन्ती र भनाइ रहेको पाइन्छ। कसैले धार्मिक ग्रन्थलाई आधार बनाउँछन्, कसैले यहाँ शासन गर्ने प्राचीन जातिको नाम देखाउँछन्, कसैले विदेशी यात्रीले लेखेको शब्द जोड्छन् भने कसैले विभिन्न भाषाका शब्दको अर्थ मिलाएर व्याख्या गर्छन्। यी सबै आधार एकपछि अर्को गरी बुझ्दा नेपाल नामको चौडा तस्बिर बन्छ।

एउटा प्रसिद्ध भनाइ ऋषिमुनिसँग जोडिएको छ। कुनै समयमा 'ने' नाम गरेका मुनिले यहाँ तपस्या गरेर बसेका थिए। उनै मुनिले यहाँका जनताको सुरक्षा र पालनपोषण गरेका थिए। यसरी 'ने' मुनिद्वारा 'पालन' गरिएको भूमि भएकाले यसको नाम 'नेपाल' रहन गएको हो भनी नेपाल महात्म्यमा उल्लेख छ। यस भनाइमा नाम दुई टुक्राबाट बनेको देखिन्छ: मुनिको नाम 'ने' र उनले गरेको काम 'पालन'। यसले नेपालको भूमि सुरुदेखि नै ऋषिमुनिको तपस्या र जनताको रक्षासँग जोडिएको रहेछ भन्ने सङ्केत गर्छ।

नामको अर्को आधार यहाँ शासन गर्ने प्राचीन जातिसँग जोडिएको छ। गोपालहरू नेपालका प्राचीन शासक हुन् र यिनीहरूलाई 'नीप:' जाति पनि भनिन्थ्यो। नीप:हरूको निवास यही भूमिमा भएको हुनाले नीप: मा 'आलय' प्रत्यय लागेर नेपाल बन्न गएको हो पनि भनिन्छ। यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने नाम जातिको नामबाट बनेको मानिएको छ, कुनै कथाबाट होइन। कुनै ठाउँमा बस्ने मानिसको नामबाट त्यो ठाउँको नाम रहने चलन संसारभरि नै पाइन्छ, त्यसैले यो आधारलाई पनि बलियो मानिन्छ।

प्राचीन कालमा नेपाल आउने चिनियाँ यात्रीहरूले यो भूमिलाई 'नि-पो-लो' भन्ने गर्थे। सोही 'नि-पो-लो' को अपभ्रंश हुँदै यस भूमिको नाम नेपाल रहन गएको विश्वास गरिन्छ। बौद्ध धर्मग्रन्थहरूमा 'नेवाल' शब्दको प्रयोग भएको छ। अतः किराँत तथा बौद्ध धर्म मान्ने जातिहरूले प्रयोग गर्ने यस शब्दको अपभ्रंश भई नेपाल शब्दको उत्पत्ति भएको हो भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। यी दुवै आधारमा नाम एकै पटक बनेको होइन, बोल्दै र लेख्दै जाँदा बिस्तारै बदलिँदै आएको देखिन्छ।

नेपालमा बोलिने धेरै भाषाहरूमा 'ने' र 'पा' वा 'पाल' का आफ्नै अर्थ छन्, र ती अर्थ मिलाउँदा नेपाल शब्दको फरक फरक व्याख्या निस्कन्छ। किराँत भाषामा 'ने' को अर्थ 'मध्य' र 'पा' को अर्थ 'देश' हुन्छ। नेपाल पर्वतहरूको मध्य अर्थात् बिचमा रहेको हुनाले यसलाई "नेपा" भनियो र पछि 'ल' प्रत्यय लागेर नेपाल नाम रहन गएको हो। नेपाल (नेवारी) भाषामा पनि नेपाललाई 'नेपा' भनिन्छ। 'ने' भनेको 'मध्य वा बिचको' भन्ने अर्थ हुन्छ भने 'पा' को अर्थ 'देश' हुन्छ। नेपाल पहाडहरूका बिचमा रहेको हुनाले नेपाल भाषाको "नेपा" शब्दबाट नेपालको नाम रहन गएको अनुमान गर्न सकिन्छ।

तिब्बती भाषामा 'ने' को अर्थ घर र 'पाल' को अर्थ ऊन हुन्छ। यहाँका मानिसले भेडा पालन गरी "ऊन" को उत्पादन गर्ने हुनाले "ऊनको घर" भन्ने अर्थमा नेपालको नाम रहन गएको हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। लिम्बू भाषामा नेपालको अर्थ समतल भूमि हो। नेपालमा मैदानी भाग तथा उपत्यका रहेका हुनाले यसको नाम लिम्बू भाषाबाट रहन गएको हो भन्ने पनि विश्वास छ। त्यसैगरी लेप्चा भाषामा 'ने' भनेका पवित्र र 'पाल' भनेको गुफा हो। नेपालमा पहिलेदेखि नै ऋषिहरूले गुफामा बसेर ध्यान गरेका हुनाले पवित्र रहेको र यहाँ गुफा तथा ओडार समेत रहेका हुनाले लेप्चा भाषाबाट नेपालको नाम रहन गएको हो भन्ने कुरालाई पनि मान्न सकिन्छ।

नेपाल शब्दको उत्पत्तिका लागि संस्कृत भाषाको पनि आधार लिने गरिन्छ। संस्कृत भाषाका 'नीप:' र 'आलय:' हरूको मेलबाट 'नेपाल' शब्दको उत्पत्ति भएको अनुमान छ। यस भाषामा नीप: को अर्थ पहाडको फेदी र आयल: को अर्थ निवास हो। नेपाल पहाड र हिमालको खाँच तथा फेदीमा रहेको हुनाले नीप र आयलबाट नेपाल बन्न गएको हो भन्ने कुरामा विश्वास गर्न सकिन्छ। यो आधारले नेपालको नाम यहाँको भूबनोटसँग जोडिएको देखाउँछ, किनभने नेपाल साँच्चै नै पहाड र हिमालको फेदी र खाँचमा फैलिएको देश हो।

नेपालको नाम कसरी रहन गएको हो भन्ने सम्बन्धमा माथि भनिएका बाहेक अन्य आधार पनि हुन सक्छन्। ती आधारको खोजी गरी प्रमाणित गर्न सकेमा नेपालको उत्पत्तिसम्बन्धी थप जानकारी प्राप्त हुन सक्छ। त्यसैले यी भनाइलाई अन्तिम उत्तर होइन, खोजीका सुरुवाती बाटा मान्नुपर्छ। पुराना ग्रन्थ पढ्ने, शिलालेख हेर्ने, विभिन्न भाषाका शब्द जुटाउने र जानकार व्यक्तिसँग सोधखोज गर्ने काम गर्दै जाँदा नै नाम रहनुको कारण बिस्तारै प्रमाणित हुँदै जान्छ।

तलका दुई काम आफैँ गरेर अभ्यास पुस्तिकामा लेख्नुहोस्।

• तपाईं बसोबास गरिरहेको स्थानको नाम कसरी रहन गएको होला, आफ्ना अभिभावक वा जानकार व्यक्तिसँग सोधखोज गरेर लेख्नुहोस्।
• कुन भाषाका कुन कुन शब्दबाट नेपालको नाम रहन गएको हो, तलको जस्तै तालिका बनाई लेख्नुहोस्।