लोकतान्त्रिक गणतन्त्र र यसका उपलब्धिहरू

हरेक वर्ष वैशाख ११ गते नेपालमा लोकतन्त्र दिवस मनाइन्छ । त्यस दिन विद्यालय, टोल र बाटाका भित्तामा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रक्षा गरौँ भन्ने नारा लेखिएका पोस्टर टाँसिएका हुन्छन् । कतै जुलुस निस्कन्छ, कतै वक्तृत्वकला हुन्छ र कतै लोकतन्त्रबारे छलफल चल्छ । यी सबै कामको एउटै उद्देश्य हुन्छ, नागरिकलाई आफ्नो अधिकार सम्झाउनु ।

लोकतन्त्र दिवस बिदाको दिनमात्र होइन । यो दिन नेपाली जनताले आफ्नै सङ्घर्षबाट प्राप्त गरेको शासन व्यवस्थाको सम्झना गर्ने दिन हो । त्यसैले यो दिन आफूले पाएको अधिकार के के हुन्, ती अधिकार जोगाउन आफूले के गर्नुपर्छ भनी सोच्नु सबैभन्दा ठुलो उत्सव हुन्छ । यही सोचाइबाट लोकतन्त्र र गणतन्त्र दुवैको अर्थ बुझ्ने काम सुरु हुन्छ ।

लोकतन्त्र एक प्रकारको राजनीतिक व्यवस्था हो । यसमा देशको शासन कुनै एक व्यक्ति वा एक परिवारले चलाउँदैन । जनताले निर्वाचनबाट आफ्ना प्रतिनिधि छान्छन् र ती जनप्रतिनिधिको सहमतिका आधारमा देशको शासन सञ्चालन हुन्छ । कुनै कानुन बनाउनुपर्दा वा कुनै ठुलो निर्णय गर्नुपर्दा जनप्रतिनिधिहरू छलफल गर्छन्, बहुमतले निर्णय गर्छन् र त्यही निर्णय देशभर लागु हुन्छ ।

यस व्यवस्थामा देशलाई आवश्यक पर्ने नीति जनप्रतिनिधिले निर्धारण गर्छन् । लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठुलो विशेषता समानता हो । यहाँ सबै नागरिक समान हुन्छन् र सबैले समान अवसर पाउँछन् । धनी होस् वा गरिब, सहरको होस् वा गाउँको, पुरुष होस् वा महिला, कानुनको दृष्टिमा सबै बराबर मानिन्छन् । त्यसैले लोकतन्त्रलाई छोटो शब्दमा यसरी भनिन्छ ।

गणतन्त्र पनि एक प्रकारको राजनीतिक व्यवस्था नै हो । गणतन्त्रमा राष्ट्रको प्रमुख कुनै वंश वा परिवारबाट आउँदैन । जनताका छोराछोरीमध्ये जोसुकै पनि योग्यता र क्षमताका आधारमा राष्ट्रको प्रमुख बन्न सक्छन् । गणतन्त्रमा राजा रहँदैनन् । एउटा साधारण किसानको छोरी वा मजदुरको छोरा पनि देशको सर्वोच्च पदमा पुग्न सक्ने ढोका यही व्यवस्थाले खोल्छ ।

यसको ठिक उल्टो व्यवस्था राजतन्त्र हो । राजतन्त्रमा कुनै पनि व्यक्ति जन्मका आधारमा राष्ट्रको प्रमुख बन्छन् । उनी कति योग्य छन्, जनताले उनलाई मन पराउँछन् कि पराउँदैनन्, यी कुराले त्यहाँ अर्थ राख्दैनन् । जन्मकै आधारमा देशको सर्वोच्च पदमा पुगेपछि त्यो व्यक्ति निरङ्कुश पनि बन्न सक्छ, किनभने उसलाई पदबाट हटाउने कुनै बाटो जनतासँग हुँदैन ।

लोकतन्त्र र गणतन्त्र मिलेर बन्ने व्यवस्थालाई लोकतान्त्रिक गणतन्त्र भनिन्छ । यसमा राष्ट्र प्रमुख जनताकै छोराछोरीमध्येबाट बन्छन् र देशको शासन जनप्रतिनिधिले चलाउँछन् । यो व्यवस्था चार खम्बामा उभिएको हुन्छ ।

• देशका शासक जनप्रतिनिधि हुनुपर्छ ।
• देशका नीति र नियम जनप्रतिनिधिले बनाउँछन् ।
• जनताका अधिकार सुरक्षित रहन्छन् ।
• निश्चित समयमा आवधिक निर्वाचन हुन्छ ।

यी चार खम्बामध्ये आवधिक निर्वाचनलाई विशेष रूपमा सम्झनुपर्छ । निर्वाचन तोकिएको समयमा भइरहेमा राम्रो काम गर्ने जनप्रतिनिधि फेरि चुनिन्छन् र काम नगर्नेलाई जनताले घर फर्काउन सक्छन् । यही डरले जनप्रतिनिधिलाई जनताप्रति उत्तरदायी बनाइराख्छ ।

नेपालमा लामो समय राजतन्त्र रह्यो । राजाको निरङ्कुश शासनकै कारण नेपाली जनता आन्दोलनमा उत्रिए र त्यही सङ्घर्षबाट देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भयो । वि.सं. २०६५ जेष्ठ १५ गते नेपालमा गणतन्त्रको स्थापना भएको हो । यो मिति नेपालको इतिहासमा शासन व्यवस्था नै बदलिएको मिति हो ।

कुनै पनि व्यवस्था नारा र जुलुसले मात्र टिक्दैन, त्यसलाई कानुनको आधार चाहिन्छ । त्यसैले यस व्यवस्थालाई संस्थागत गर्नका लागि वि.सं. २०७२ आश्विन ३ गते नेपालको संविधान जारी भयो । सोही संविधानका आधारमा नेपालको पुनर्संरचना गरी देशलाई सात प्रदेशमा विभाजन गरियो ।

पुनर्संरचनासँगै प्रशासनिक संरचना पनि बदलियो । देशमा २ जिल्ला थप गरी ७७ जिल्ला बनाइयो । गाउँपालिका र नगरपालिका गरी जम्मा ७५३ स्थानीय तह गठन गरियो । यसरी शासन काठमाडौँमा मात्र थुप्रिएर नबसी नागरिकको आफ्नै गाउँ र नगरसम्म पुग्यो ।

लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको सबैभन्दा ठुलो महत्त्व नागरिकका अधिकार र स्वतन्त्रताको रक्षा हुनु हो । यस व्यवस्थामा सामाजिक न्याय, समानता र स्वतन्त्रताको संरक्षण सम्भव हुन्छ । सामाजिक रूपले पछि परेका वर्गलाई मूलधारमा ल्याउनका लागि पनि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र आवश्यक पर्छ । यसका मुख्य महत्त्व यी हुन् ।

• नागरिकका अधिकार र स्वतन्त्रताको रक्षा हुन्छ ।
• सामाजिक न्याय, समानता र स्वतन्त्रताको संरक्षण हुन्छ ।
• सामाजिक रूपले पछि परेका वर्गलाई मूलधारमा ल्याउन सकिन्छ ।
• समतालाई प्राथमिकतामा राखिन्छ ।
• देशले बनाउने नीति नियम समानता र समतामा आधारित हुन्छन् ।
• हरेक जाति, भाषा, धर्म, वर्ग तथा सम्प्रदायका मानिसले आफ्नो पहिचान पाउन सक्छन् ।
• योग्यता र क्षमताका आधारमा नागरिकलाई जिम्मेवारी दिइन्छ ।
• देश समृद्ध बन्ने प्रशस्त सम्भावना रहन्छ ।
• नागरिकको सशक्तीकरण हुन्छ ।

यति धेरै राम्रा पक्ष हुँदाहुँदै पनि लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका आफ्नै चुनौती छन् । चुनौती हुनु भनेको व्यवस्था नराम्रो हुनु होइन, बरु त्यसलाई सुधार्न बाँकी काम हुनु हो । मुख्य चुनौती यी हुन् ।

यी चुनौती हटाउन सकेमा मात्र यो व्यवस्था बलियो हुन्छ । यसलाई सबल र प्रभावकारी बनाउन कुनै एक नेता वा एक दलले मात्र सक्दैन, सबै नागरिकको योगदान आवश्यक पर्छ ।

लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको विकास गर्न लोकतान्त्रिक आचरणको विकास गर्नुपर्छ । अर्काको कुरा धैर्यसाथ सुन्नु, आफ्नो मत स्वतन्त्र रूपमा राख्नु, बहुमतको निर्णय मान्नु र अल्पमतको विचारको सम्मान गर्नु लोकतान्त्रिक आचरण हो । घरमा, कक्षामा र टोलमा यही व्यवहार दोहोरिँदै जाँदा त्यो बानी बन्छ ।

• लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको महत्त्व झल्काउने पोस्टर बनाई कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस् ।
• लोकतान्त्रिक गणतन्त्रका सम्भावना र चुनौती विषयमा कक्षामा वक्तृत्वकलाको आयोजना गर्नुहोस् ।
• कस्ता क्रियाकलाप गरेमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रलाई संस्थागत बनाउन सकिएला, कक्षामा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस् ।