काठमाडौँ उपत्यकाको सभ्यता

प्राचीन तथा मध्यकालमा हालको काठमाडौँलाई नेपाल भनेर चिनिन्थ्यो। त्यस बेला नेपाल भन्ने नामले आजको जस्तो पूरा देश होइन, यही उपत्यका मात्र बुझाउँथ्यो। उपत्यकाभित्रका मुख्य तीन सहरका आफ्नै पुराना नाम थिए, र ती नाम आजका इतिहासका पुस्तक तथा पुराना अभिलेखमा भेटिन्छन्।

• कान्तिपुर
• पाटन
• भादगाउँ

यो उपत्यका कसरी बन्यो भन्ने विषयमा एउटै उत्तर छैन। यसबारे विभिन्न किंवदन्ती सुनिन्छन्। सबै किंवदन्तीले भने एउटै कुरामा सहमति जनाउँछन्, प्राचीनकालमा हालको काठमाडौँ उपत्यकामा ठूलो दह थियो। त्यही दहलाई नागदह भनिन्थ्यो।

यो दहको उत्तर पश्चिममा रहेको नागार्जुन डाँडामा विपश्वी ऋषिको कुटी थियो। कुनै समय पूर्णिमाको दिन पारेर विपश्वी ऋषिले सो नाग दहमा कमलको बिउ छरिदिए। ऋषिले बिउ छरेको ठाउँ सम्झेर हेर्दा दह वरिपरि डाँडा मात्र थिए, बस्ती थिएन।

यसरी सो दहमा कमलको फूल फुल्यो र सोही फूलमा स्वयम्भूनाथको आकृति देखियो। विपश्वी ऋषिले सोही स्वयम्भूनाथको आकृतिको पूजा गर्न थाले। पूजा गर्ने यही परम्परा पछिसम्म चलिरह्यो।

केही कालपछि चीनबाट मञ्जुश्री नेपाल आई स्वयम्भूनाथको पूजा गर्न थाले। उनै मञ्जुश्रीले नागदहको पानी बगाएपछि मानव बस्ती योग्य उपत्यकाको निर्माण भएका कुरा स्वयम्भू पुराणमा उल्लेख छ। त्यसपछि मञ्जुश्रीले धर्माकर नाम गरेका आफ्ना भक्तलाई यहाँको राजा बनाएका थिए।

प्राचीन कालमा उपत्यकालाई केन्द्र बनाई गोपाल, महिषपाल र किराँतहरूले शासन गरे। यी वंशले पालैपालो उपत्यकामा आफ्नो शक्ति जमाए र काठमाडौँ उपत्यकालाई शासनको केन्द्र बनाइराखे। पछि यहीँ लिच्छविहरूको शासन सुरु भयो, र यो उपत्यकाको इतिहासमा ठूलो मोड बन्यो।

• गोपाल
• महिषपाल
• किराँत
• लिच्छवि

किराँतहरूको शासन चलिरहेका वेला हालको भारतको बिहारमा पर्ने वैशाली भन्ने स्थानबाट लिच्छविहरू नेपाल आए। ती लिच्छवि र यहाँका किराँत शासकहरूका बिचमा युद्ध भयो। सो युद्धमा किराँतहरूको हार भएपछि लिच्छवि वंशको शासन सुरु भयो।

जयवर्मालाई नेपालको पहिलो लिच्छवि राजा मानिन्छ। राजा मानदेव अर्का प्रसिद्ध लिच्छवि राजा हुन्। यिनले चाँगुनारायणमा शिलालेख राख्न लगाएका थिए। यिनको शासनकालका केही प्रमाण पाइएका हुनाले मानदेवलाई पहिलो प्रामाणिक राजा मानिन्छ।

लिच्छविहरूले पनि किराँतले जस्तै राजतन्त्रात्मक व्यवस्था कायम राखेका थिए। यस कालमा प्रत्यक्ष र स्थानीय गरी दुई प्रकारले शासन चल्यो। राजधानीबाट नजिकका स्थानमा राजदरबारबाट प्रत्यक्ष शासन गरिन्थ्यो भने टाढाका स्थानको शासन व्यवस्था सञ्चालन गर्नका लागि सामन्तहरूको नियुक्ति हुन्थ्यो। देशको शासनलाई प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नका लागि विभिन्न पदको व्यवस्था गरिएको थियो।

त्यस बेलाको समाज वर्णाश्रममा आधारित थियो। समाजमा १८ जातिका मानिस आपसमा मिलिजुली बस्थे। त्यसैले यसलाई अष्ठादश प्रकृति भन्ने गरिन्थ्यो। समाजमा संयुक्त परिवारको चलन थियो, अर्थात् एउटै घरमा धेरै पुस्ता सँगै बस्थे।

कुनै पनि सामाजिक काम समाजका मानिस मिलेर गर्थे। यसरी संयुक्त रूपमा काम गर्ने प्रणालीलाई गोष्ठी भनिन्थ्यो। सोही गोष्ठी शब्दबाट गुठी शब्द बन्न गएको हो। एउटा मानिसले नसक्ने काम समाजले मिलेर गर्ने यो बानी त्यस बेलाको समाजको ठूलो बल थियो।

यस कालमा नारीलाई आफूले वर छानेर विवाह गर्ने अधिकार थियो। विधवा विवाह र पुनर्विवाहलाई मान्यता दिइएको थियो। उच्च वर्गका नारीले समेत शिक्षा आर्जन गर्थे। विभिन्न प्रकारका धार्मिक कार्यमा नारीको सक्रियता रहन्थ्यो।

• आफूले वर छानेर विवाह गर्ने अधिकार
• विधवा विवाहलाई मान्यता
• पुनर्विवाहलाई मान्यता
• उच्च वर्गका नारीले शिक्षा आर्जन गर्ने अवसर
• धार्मिक कार्यमा सक्रिय सहभागिता

लिच्छवि कालका मानिसले मनोरञ्जनका लागि विभिन्न प्रकारका खेल खेल्ने र नाचगान गर्ने गर्थे। यस कालका मानिसको मूल पेसा कृषि र पशुपालन भएकाले आफैँले उत्पादन गरेका अन्न र दुधका अनेक परिकार बनाई खान्थे। मासु तथा अन्डा पनि मानिसका भोजन थिए भने केही मानिस साकाहारीसमेत थिए।

धेरैजसो मानिसले हिन्दु धर्ममा विश्वास गर्थे। मानिसले गाई, पिपल, शिला, तुलसी, पन्छी, नदीलगायत प्रकृतिको पूजा गर्थे। पितृहरूको पूजा पनि यस कालका मानिसको एक संस्कार थियो। मानिस संयुक्त परिवारमा बस्ने र एउटै भान्सामा खाना खान्थे।

लिच्छविकाललाई कलाका दृष्टिले स्वर्णकाल भनिन्छ। त्यस वेलामा कैलाशकुट र मानगृह जस्ता भवन बनेका कुरा विदेशी यात्रीले उल्लेख गरेका छन्। त्यस वेलाको चाँगुनारायण मन्दिर हाल पुनर्निर्माण भएको छ। यीबाहेक पशुपति क्षेत्रमा रहेको विरूपाक्षलगायत केही मूर्ति पनि यसै कालमा बनेका मानिन्छन्।

लिच्छविकालीन जातजाति विभाजनको व्यवस्थाले नेपाली समाजमा लामो समयसम्म प्रभाव पारेको देखिन्छ। त्यस समयको गोष्ठीको व्यवस्था परिमार्जित भई हाल गुठी परम्परा कायम भएको छ। यसरी हेर्दा आजको काठमाडौँ उपत्यकाका धेरै चलन र परम्पराका जरा त्यही लिच्छविकालसम्म पुग्छन्।

• तपाईं बसोबास गरेको स्थानमा कुनै ताल वा पोखरी पुरिएर जमिनको सतह बराबर भएको हुन सक्छन्। ती पोखरी वा ताल के कसरी पुरिएका होलान्, छलफल गर्नुहोस्।
• तपाईं लिच्छविकालमा जन्मनुभएको भए अहिलेको भन्दा के के कुरामा फरक अनुभव गर्नुहुन्थ्योहोला, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।