हाम्रा वीर सहिद

देश र जनताको हितका लागि आफ्नो ज्यानको बलिदान दिने व्यक्ति सहिद हुन्। सहिदले आफ्नो सुख, आफ्नो परिवार र आफ्नो जीवन समेत देशका लागि अर्पण गर्छन्। उनीहरूले चाहेको भए चुप लागेर सुरक्षित जीवन बिताउन सक्थे, तर उनीहरूले जनताको अधिकारका लागि बोल्ने बाटो रोजे र त्यसकै मूल्य ज्यानले चुकाए।

नेपालमा लामो समयसम्म निरङ्कुश शासन रह्यो। त्यस्तो शासनमा शासकको हुकुम नै कानुन हुन्थ्यो र जनताले आफ्नो पीडा खुलेर भन्न पाउँदैनथे। यही निरङ्कुश शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्र तथा लोकतन्त्र स्थापना गर्नका लागि कैयौँ व्यक्तिले आफ्नो ज्यानको बलिदान दिएका छन्। यिनै सहिदको योगदानका कारणले गर्दा हाम्रो देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना भएको हो। नेपालमा धेरै सहिद छन्, र तीमध्ये केही सहिदको जीवन र योगदान तल चिनाइएको छ।

लखन थापा मगर नेपालका प्रथम सहिद मानिन्छन्। यिनको जन्म वि.सं. १८९१ मा गोरखा जिल्लाको बुङ्कोटमा भएको थियो। यिनको वास्तविक नाम लक्ष्मणसिंह थापा हो। उनी वि.सं. १९११ मा नेपाली सेनामा भर्ना भए र पछि कप्तानसम्म भएका थिए।

त्यस वेला नेपालमा जङ्गबहादुर राणाको निरङ्कुश शासन थियो। कुनै पनि व्यक्तिले जङ्गबहादुरको निरङ्कुशता र अत्याचारका विरुद्धमा बोल्न सक्दैनथे। त्यस वेलाको नेपाली समाजमा 'कालको औषधी छैन, हुकुमको जबाफ छैन' भन्ने उक्ति नै चलेको थियो। यो उक्तिले त्यस समयको डर कति गहिरो थियो भन्ने कुरा राम्ररी देखाउँछ।

त्यसै वेला भारतमा त्यहाँको अङ्ग्रेजी शासन विरुद्ध विद्रोह भयो। सो विद्रोह दबाउन लखन थापा पनि भारत पठाइएका थिए। लखन थापालाई यो कुरा मन परेन। त्यसैले उनले नेपाली सेनाको जागिर छाडी आफ्नो घर गए। उनले गोरखाको बुङ्कोटमा एउटा किल्ला र सोही किल्लामा मनकामनाको मन्दिर निर्माण गरे। उनले आफूलाई मनकामनाले जङ्गबहादुरको अत्याचार अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको स्थापना गर्ने आदेश दिएको भनेर घोषणा गरे।

लखन थापाको स्वभाव, धार्मिक विचार र तार्किक क्षमता जस्ता गुणले गर्दा जङ्गबहादुरको विरुद्धमा एउटा समूह तयार भयो। सो समूहले वि.सं. १९३२ मा लखन थापालाई प्रधानमन्त्री र जयसिंह चुमीलाई सेनापति घोषणा गर्‍यो। यो कुरा थाहा पाएपछि काठमाडौँबाट एउटा फौज गोरखा गयो। लखन थापाको फौजले पनि केही समय काठमाडौँबाट गएको फौजसँग बहादुरीपूर्वक युद्ध गर्‍यो। अन्त्यमा लखन थापाका पक्षका मानिस पक्राउ परे।

लखन थापा र उनका सहयोगीलाई उनीहरूकै किल्ला परिसरको मनकामना मन्दिर अगाडि वि.सं. १९३३ फागुन २ गते झुण्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइयो। लखन थापाले गर्दा जनताले जङ्गबहादुरका करतुत थाहा पाए। जसले जनतामा चेतनाको विकास भयो।

गङ्गालाल श्रेष्ठको जन्म वि.सं. १९७५ मा रामेछाप जिल्लाको भँगेरी भन्ने गाउँमा भएको थियो। उनको पिताको नाम भक्तलाल र माताको नाम मोहनीकुमारी थियो। सुरुको समयमा यिनले भारतको कलकत्ता गई अध्ययन गरेका थिए तर पछि भने दरबार स्कुलबाट प्रथम श्रेणीमा मेट्रिक पास गरे। त्यसपछि त्रिचन्द्र कलेजमा भर्ना भए।

देशमा राणाहरूको अत्याचार उनलाई मन परेको थिएन। उनी देशमा परिवर्तन ल्याई जनताका अधिकार स्थापित गर्न चाहन्थे। यसै सिलसिलामा दशरथ चन्दसँग उनको भेट भयो। त्यसपछि यिनी नेपाल प्रजा परिषद्को सदस्य बनेर राणा शासनको अन्त्य गरी प्रजातन्त्रको स्थापनका लागि सक्रिय रूपमा लागे। नेपाल प्रजा परिषद्ले देशमा राणा विरोधी गतिविधि सञ्चालन गर्‍यो।

राणाहरूले गङ्गालाललाई गिरफ्तार गरे। राणाहरू यिनलाई माफी मगाउन चाहन्थे। उनलाई आफ्नो ज्यानभन्दा देश र जनता महत्त्वपूर्ण लाग्यो। त्यसैले माफी मागेनन्। वि.सं. १९९७ माघ १५ गते राती शोभाभगवती मन्दिरनजिकै गोली हानेर मृत्युदण्ड दिइयो। उनी हाम्रासामु अमर छन्। गङ्गालालका कारणले गर्दा हामीले प्रजातन्त्र प्राप्त गरेका छौँ। अतः उनी हाम्रो प्रेरणाका स्रोत हुन्।

दशरथ चन्दको जन्म वि.सं. १९६० मा बैतडी जिल्लाको बास्कोट भन्ने गाउँमा भएको थियो। उनका बुबाको नाम शेरबहादुर र आमाको नाम ओजकुमारी थियो। उनको बाल्यकालको केही समय गाउँमै बित्यो। पछि प्राथमिक शिक्षाका लागि भारतको कुमाउँ पठाइयो। कुमाउँबाट प्राथमिक शिक्षा पूरा गरेपछि उनले बनारसबाट इन्टरमिडियट पास गरे। दशरथ चन्द सानैदेखि समाज सुधारमा चासो राख्ने गर्थे।

बनारसमा रहेका वेला यिनले "काशी प्रचारिणी समिति" मा काम गरेका थिए। उनी भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनमा पनि सहभागी भए। भारतमा बस्दा पनि उनले नेपालको विषयमा सोचिरहेका हुन्थे। त्यसैले बनारसमा बसिरहेका नेपाली विद्यार्थीलाई राणा शासनको विरुद्धमा सङ्गठित गरे। बनारसमा रहेका वेला दशरथ चन्दको सम्पर्क धर्मभक्त माथेमा र टङ्कप्रसाद आचार्यसँग बढ्दै गयो।

त्यसपछि काठमाडौँ आई उनीहरूसँग मिलेर "नेपाल प्रजा परिषद्" को स्थापना गरे। त्यस वेला नेपालमा पत्रपत्रिका प्रकाशित हुँदैनथे। उनले भारतबाट निस्कने पत्रिकामा "सेवासिंह" को नामबाट राणा विरोधी लेख छपाउँथे। राणाको विरोध गरेको आरोपमा यिनलाई गिरफ्तार गरे। गङ्गालाललाई जस्तै यिनलाई पनि राणाहरूले माफी माग्न दबाब दिएका थिए। तर दशरथ चन्दले अत्याचारीको अगाडि माफी मागेर बाँच्नुभन्दा देशको लागि मर्नु नै उचित सम्झिए। यिनलाई पनि गङ्गालालसँगै वि.सं. १९९७ माघ १५ गते राती शोभाभगवतीनजिकै गोली हानी मृत्युदण्ड दिइयो।

शुक्रराज शास्त्रीको जन्म वि.सं. १९५० भारतको बनारसमा भएको हो। उनका पिताको नाम माधवराज र माताको नाम रत्नमाया हो। उनका पिता माधवराज जोशीलाई राणाहरूको विरोध गरेको आरोपमा देश निकाला गरिएको थियो। यिनको पुख्यौँली घर ललितपुरमा थियो। शुक्रराज शास्त्रीले प्रारम्भिक शिक्षा गुरुकुलबाट प्राप्त गरेका थिए। त्यसपछि यिनले पञ्जाब विश्वविद्यालयबाट शास्त्रीसम्मको अध्ययन पूरा गरेका थिए।

उनी लेखनमा पनि उत्तिकै सक्रिय थिए। यिनले लेखेका किताबहरू यी हुन्:

• नेपालको झलक
• सत्यार्थ प्रकाश
• संस्कृत प्रदीप
• सत्य कल्पना
• ब्राह्मणसूक्त
• स्वर्गको द्वार

उनले संस्कृत, नेपाली, अङ्ग्रेजी, नेवारी, बङ्गाली र हिन्दी भाषासमेत जानेका थिए। शुक्रराज शास्त्रीलाई सानैदेखि अत्याचार मन पर्दैनथ्यो। उनी समाज सुधार गर्न चाहन्थे। त्यसैले भारतमा बस्दा त्यहाँका समाज सुधारक नेतासँग भेटघाट गरी छलफल गर्थे।

शुक्रराज शास्त्री "नेपाली नागरिक अधिकार समिति" सँग आबद्ध भए। नागरिक अधिकार समितिको गठन प्रवचनका माध्यमबाट जनचेतना जगाउनका लागि भएको थियो। उनले गीताको प्रवचन दिँदै नेपाली नागरिकलाई राणा शासनको विरुद्ध सचेत गराए। यो कुरा राणालाई मन परेको थिएन। त्यसैले राणाले उनलाई दण्ड दिने अवसर खोजिरहेका थिए। एक पटक काठमाडौँको इन्द्रचोकमा गीताको महत्त्वका विषयमा प्रवचन दिँदै थिए। त्यसैखबत राणाले उनलाई गिरफ्तार गरे।

उनलाई राणाहरूले विभिन्न प्रलोभन दिई आत्मसमर्पण गर्न दबाब दिएका थिए। तर उनले प्रजातन्त्रको खातिर कुनै पनि प्रलोभन स्विकार गरेनन्। राणा शासन विरोधी अभियानमा लागेको आरोपमा उनलाई वि.सं. १९९७ माघ १० गते राती काठमाडौँको टेकु पचलीमा रहेको खरीको बोटमा झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइयो।

धर्मभक्त माथेमाको जन्म वि.सं. १९६५ मा काठमाडौँमा भएको थियो। यिनका पिताको नाम आदिभक्त र माताको नाम चन्द्रकुमारीदेवी थियो। यिनका पिता सरकारी जागिरे भएकाले उनले शिक्षाको महत्त्व बुझेका थिए। त्यसैले धर्मभक्तलाई अध्ययनका लागि दार्जिलिङ पठाए। पछि उनलाई थप शिक्षाको लागि कलकत्ता पठाइयो।

धर्मभक्त शारीरिक व्यायाम गर्ने र शरीर राम्रो बनाउने कुरामा निकै ध्यान दिन्थे। उनले भारतमा हुने शारीरिक सुगठनका प्रतियोगितामा समेत भाग लिन्थे। उनी भारतमा बस्दा त्यहाँ अङ्ग्रेजको शासन थियो। अङ्ग्रेजले भारतीय जनतामाथि अत्याचार गरेकाले भारतीय जनताले अङ्ग्रेज विरोधी अभियानसमेत चलाएका थिए। धर्मभक्त पनि केही समय अङ्ग्रेज विरोधी आन्दोलनमा लागे।

भारतमा अध्ययन गरिसकेपछि उनी नेपाल फर्किए। त्यसपछि राजा त्रिभुवन र केही राणालाई व्यायाम सिकाउन थाले। व्यायाम शिक्षक भएको हुनाले धर्मभक्त दरबार गइरहनुपर्थ्यो। यसले गर्दा यिनको र राजा त्रिभुवनको प्रत्यक्ष सम्पर्क भयो। धर्मभक्तबाट राजा त्रिभुवनले पनि राणाहरूको खराब कार्यका विषयमा जानकारी पाए।

धर्मभक्त नेपाल प्रजा परिषद्का संस्थापकमध्ये एक हुन्। प्रजा परिषद्ले गर्ने हरेक क्रियाकलापमा यिनी सक्रिय सहभागी भएका थिए। राणाहरूको विरोध गरेको अभियोगमा धर्मभक्तलाई गिरफ्तार गरे। यिनलाई राणाहरूले वि.सं. १९९७ माघ १३ गते राती काठमाडौँ सिफलमा झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिए।

हामी सबैले सहिदलाई आत्मादेखि नै सम्मान गरौँ। देशमा प्रजातन्त्र र गणतन्त्रको स्थापना गर्नका लागि ज्ञात र अज्ञात सहिदको योगदान रहेको छ। नाम इतिहासमा लेखिएका सहिद जति महत्त्वपूर्ण छन्, नाम नलेखिएका सहिद पनि त्यति नै महत्त्वपूर्ण छन्। हामीले सहिदले देखाएको मार्गदर्शनलाई पछ्याउनुपर्छ।

सहिदको सम्मान भनेको एक दिन फूल चढाएर सकिने काम होइन। उनीहरूले जुन कुराका लागि ज्यान दिए, त्यही कुरालाई जोगाउनु नै साँचो सम्मान हो। अधिकारको दुरुपयोग नगर्नु, अन्यायविरुद्ध बोल्नु र आफ्नो कर्तव्य इमानदारीसाथ पूरा गर्नु सहिदप्रतिको हाम्रो श्रद्धाञ्जलि हो। सहिदको जीवनबाट सिक्न सकिने केही गुण यी हुन्: