सामाजिक विकृति र समस्या समाधानका उपाय

बिहान विद्यालय जाँदै गर्दा बाटोमा एउटा च्याली आइरहेको देखियो। अगाडि लामो ब्यानर बोकेका विद्यार्थीहरू थिए। तिनका पछाडि प्लेकार्ड बोकेका अरू सहभागीहरू नारा लगाउँदै हिँडिरहेका थिए। ब्यानरमा 'सामाजिक समस्या र विकृति हटाउँ' भन्ने लेखिएको थियो। प्लेकार्डहरूमा 'सामाजिक विकृति न्यूनीकरण गर्न सहकार्य गरौं', 'सामाजिक समस्या समाधानमा हातेमालो गरौं', 'मितव्ययिता कायम गरौं' र 'व्यावहारिक शिक्षामा जोड दिउँ' भन्ने नाराहरू लेखिएका थिए।

यस्ता च्यालीहरू रमाइलोका लागि मात्र निकालिँदैनन्। यिनले सामाजिक समस्या र विकृति विरुद्ध जनचेतना जगाउने काम गर्छन्। समुदायका मानिसलाई आफ्नो समाजमा कस्ता कस्ता समस्या र विकृति छन् भनेर पहिचान गर्न सजिलो हुन्छ। ती किन देखा परे भन्ने कारण बुझ्न सकिन्छ। समाधानका उपाय के के हुन सक्छन् भन्ने कुरा पनि थाहा पाउन सकिन्छ। सबैभन्दा ठुलो कुरा, यस्ता कार्यक्रमले मानिसलाई एकताबद्ध बनाउँछन् र विकृति विरुद्धको अभियान सञ्चालन गर्न जिम्मेवार बनाउँछन्।

समाजमा मानिसहरू सँगै बस्छन्, सँगै काम गर्छन् र एकअर्कासँग नाता जोडेर जीवन चलाउँछन्। यसरी बस्दा केही चलन र व्यवहार राम्रा हुन्छन्, केही भने समाजलाई नै बिगार्ने खालका हुन्छन्। बिगार्ने खालका यिनै अवस्थालाई हामी सामाजिक समस्या र सामाजिक विकृति भन्छौँ।

सामाजिक समस्या र विकृतिले समाजलाई एकैचोटि धेरै ठाउँबाट कमजोर बनाउँछन्। फजुल खर्च र तडकभडकले परिवारको आर्थिक अवस्था खस्किन्छ। देखासिकीले नसक्ने परिवारलाई पनि ऋण गर्न बाध्य बनाउँछ। कुलतले व्यक्तिको स्वास्थ्य, पढाइ र रोजगारी बिगार्छ। बेथिति र भ्रष्टाचारले सेवा लिनुपर्ने साधारण मानिस मारमा पर्छन्। अनुशासनहीनता बढेपछि समाजमा विवाद बढ्छ र मेलमिलाप घट्छ। अपराध बढेपछि शान्ति र सुव्यवस्था नै भङ्ग हुन्छ। यसरी समाजको विकासमा नै बाधा पर्छ।

सामाजिक विकृति घटाउने पहिलो र सबैभन्दा व्यावहारिक उपाय मितव्ययिता हो। यो कुनै ठुलो योजना होइन, दैनिक जीवनमै अपनाउन सकिने बानी हो।

• अनावश्यक खर्च नियन्त्रण हुन्छ।
• वस्तुको सदुपयोग हुन्छ।
• तडकभडक र देखासिकी नियन्त्रण हुन्छ।
• स्रोतसाधनको सही प्रयोग र परिचालन हुन्छ।

एउटा सानो उदाहरण हेरौँ। एउटै टोलका दुई परिवारले छोराछोरीको जन्मदिन मनाए। पहिलो परिवारले छिमेकीले गरेजस्तै गर्नुपर्छ भन्ने सोचेर ठुलो भोज गर्‍यो र खर्च पुर्‍याउन ऋण लियो। दोस्रो परिवारले घरमै सानो कार्यक्रम गर्‍यो र बाँकी रकम छोराछोरीको पढाइका लागि जम्मा गर्‍यो। एक वर्षपछि पहिलो परिवार ऋण तिर्न दुःख पाइरहेको थियो र दोस्रो परिवारले किताब र स्कुलको शुल्क सहजै तिरिरहेको थियो। मितव्ययिताले गरेको फरक यही हो।

अनुशासित हुनु, चरित्रवान् हुनु र इमानदार हुनु जस्ता आत्मअनुशासित बानी व्यवहारले पनि सामाजिक विकृति र समस्या निराकरणमा ठुलो मदत पुर्‍याउँछ। यी तीनै कुरा कसैले जबरजस्ती लादिदिने कुरा होइनन्, व्यक्ति आफैँले आफूमा बसाल्ने बानी हुन्।

• अनुशासित व्यक्तिले नियम पालना गर्ने हुनाले समाजमा विवाद हुन पाउँदैन।
• चरित्रवान् मानिस कुलतमा लाग्दैनन्।
• सदाचारी व्यक्तिले समाजका बेथिति र भ्रष्टाचारमा खबरदारी गर्छ।
• उसको व्यवहारले समाजमा मेलमिलाप र सद्भाव कायम हुन्छ।
• उसको घरमा फजुल खर्च हुँदैन।

चरित्रवान् मानिसहरू असल सङ्गत र सदाचारमा रहन्छन्। सङ्गतले मान्छेको बानी बनाउँछ। असल साथीसँग हिँड्ने विद्यार्थीले पढाइ, खेलकुद र घरको काममा ध्यान दिन्छ। असल सङ्गतले प्रेम, विश्वास र समझदारीको विकासमा मदत पुर्‍याउँछ। यी तीन कुरा भएको समाजमा सानातिना कुरामा झगडा हुँदैन र समस्या आउँदा मिलेर समाधान खोजिन्छ। त्यसैले असल साथीको सङ्गत गर्नु भनेको आफ्नो भविष्य जोगाउनु पनि हो।

पढेर मात्र नपुग्ने, गरेर देखाउन सकिने शिक्षालाई व्यावहारिक शिक्षा भनिन्छ। यसले किताबको ज्ञानलाई जीवनसँग जोड्छ।

व्यावहारिक शिक्षाले व्यक्तिलाई अनुशासित र सदाचारी पनि बनाउँछ। सिप र रोजगारी प्राप्त भएपछि व्यक्ति गलत क्रियाकलापमा संलग्न हुन पाउँदैन। हात सिपमा व्यस्त भएपछि र आम्दानीको बाटो खुलेपछि बेकारमा बरालिने समय नै बाँकी रहँदैन। त्यसैले समाजमा विकृतिभन्दा पनि सामाजिक सद्भाव, सहयोग र मेलमिलापको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यही कारणले व्यावहारिक शिक्षा सामाजिक विकृति निराकरणमा ठुलो सहयोगी बन्छ।

चेतना, मितव्ययिता र अनुशासनले धेरै कुरा सुधार्छन्, तर सबै जना आफैँ सुध्रिन्छन् भन्ने हुँदैन। त्यसैले समाजमा अपराध नियन्त्रण गर्न कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समाजमा विकृति फैलाउनेलाई नियन्त्रणमा लिने र कानुनले तोकेबमोजिमको सजाय दिने गरेमा यस्ता कामहरू निरुत्साहित हुन्छन्। सजाय पाइन्छ भन्ने डर भएपछि गलत काम गर्नेको सङ्ख्या घट्दै जान्छ। यसरी समाजमा शान्ति र सुव्यवस्था कायम गर्न मदत पुग्छ।

जनचेतना फैलाउने काम च्यालीमै सकिँदैन। सभा हलमा हुने विचार गोष्ठी पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण कार्यक्रम हो। त्यहाँ 'सामाजिक समस्या र विकृति' जस्ता विषयमा जानकार व्यक्तिहरूले आफ्नो विचार राख्छन्, सहभागीहरूले प्रश्न सोध्छन् र समाधानका उपायमा छलफल हुन्छ। विद्यालयलाई यस्ता कार्यक्रममा सहभागिताको निम्तो आउँछ। विद्यार्थी सहभागी भएपछि उनीहरूले सुनेको कुरा घर र टोलसम्म पुर्‍याउँछन्। यसरी एउटा कार्यक्रमको सन्देश धेरै घरसम्म पुग्छ। समाज सुधार कुनै एक जनाको काम होइन, सबै जना मिलेर गर्ने काम हो।

• आफ्नो समाजमा देखिएका सामाजिक समस्या कस्ता कस्ता छन्, सूची तयार गर्नुहोस्। तिनीहरूको न्यूनीकरणका लागि कस्ता कस्ता क्रियाकलाप भएका छन्, सोधखोज गरी लेख्नुहोस्।
• कुनै एक सामाजिक समस्या विरुद्धमा चेतनामूलक पोस्टर वा नारा बनाएर आफ्नो विद्यालयको विभिन्न स्थानमा टाँस्नुहोस्।
• सामाजिक समस्या तथा विकृति सम्बन्धमा आफ्नो विद्यालयमा कविता लेखन, लोक गायन वा वक्तृत्वकला प्रतियोगिताको आयोजना गर्नुहोस्।