सामाजिक विकृति अन्त्य गरौँ

मानिस एक्लै बाँच्न सक्दैन। छिमेकी, आफन्त र गाउँसमाजसँग मिलेर बस्दा केही चलन, केही मान्यता र केही बानी व्यवहार बन्दै जान्छन्। तीमध्ये कतिपय चलनले मानिसलाई सुख दिन्छन्। कतिपय चलनले भने उल्टै दुःख दिन्छन्। घर बिगार्ने, मानिसलाई पीडा दिने र समाजलाई पछाडि धकेल्ने त्यस्ता खराब चलन र व्यवहारलाई सामाजिक विकृति भनिन्छ।

सामाजिक विकृति कुनै एक जना मानिसको कमजोरी होइन। यो समाजले नै स्विकारेको र पुस्तौँदेखि दोहोर्‍याइरहेको व्यवहार हो। त्यसैले यसको असर एउटा घरमा मात्र सीमित हुँदैन, गाउँभरि र देशभरि फैलिन्छ। जब कुनै कठिनाइले एकैचोटि धेरै मानिसलाई सताउँछ र एक जनाको प्रयासले मात्र समाधान हुँदैन, त्यो सामाजिक समस्या बन्छ। विकृति बढ्दै गएपछि समस्या जन्मन्छ र समस्या समाधान नभए विकृति झन् बलियो हुँदै जान्छ।

देखासिकी, फजुल खर्च र दाइजो प्रथा हाम्रो समाजमा प्रत्यक्ष देखिने विकृति हुन्। यी तीनओटा एकअर्कासँग गाँसिएका छन्। अरूको देखासिकी गर्न थालेपछि फजुल खर्च बढ्छ र फजुल खर्च गर्ने बानीले नै विवाहमा दाइजोको माग बढाउँछ।

सीता र रमिता एउटै समुदायमा बस्ने मिल्ने साथी थिए। सीता र उनका श्रीमान्ले आफ्नै घरमा सानो खुद्रा पसल राखेका छन् भने रमिताका श्रीमान् निजी कम्पनीमा काम गर्छन्। मिल्ने साथी भए पनि दुवैको बानी व्यवहार भने ठ्याक्कै फरक थियो।

सीतालाई अरूको देखासिकी गर्न मन पर्दैनथ्यो। उनी आफ्नो हैसियतभन्दा बढी खर्च गर्दिनथिन् र अत्यावश्यक वस्तुमा मात्र खर्च गर्थिन्। फजुल खर्चले समस्यामा परेका छिमेकीको गुनासो सुनेपछि उनी झन् सचेत भएकी थिइन्। सानो व्यवसायबाटै कमाएको पैसाले उनीहरू जमिन जोड्न सफल भए। छोराछोरीले पनि राम्रो शिक्षादीक्षा र असल बानी व्यवहार सिकेका छन्।

रमिता भने खर्चालु स्वभावकी थिइन्। आफन्त र साथीभाइसँग सापटी लिएर भए पनि घुम्ने र बजारमा फेसनका रूपमा चलेका लुगा लगाउने उनको बानी थियो। आफ्ना र छोराछोरीको जन्मदिन तथा अन्य चाडपर्वमा पनि प्रशस्त खर्च गरेर रमाइलो गर्थिन्। घरमा विलासिताका सामान जोड्न उनी सौखिन थिइन्। अरूसँग अहिले रमाइलो नगरे कहिले गर्ने भन्ने उनको तर्क थियो। त्यसैले श्रीमान्ले घर व्यवहारका लागि दिएको पैसाले कहिल्यै पुग्दैनथ्यो। श्रीमान्ले धेरैचोटि सम्झाए, साथी सीताले पनि बारम्बार सम्झाइन्, तर उनको बानी व्यवहारमा सुधार आएन। खर्चकै विषयलाई लिएर रमिता र उनका श्रीमान्बिच घरझगडासमेत हुन थाल्यो।

घरझगडा हुन थालेपछि रमिताका श्रीमान् कम्पनीको काममा नियमित हुन सकेनन्। कामम‍ा असर पर्न थालेपछि कम्पनीले उनलाई जागिरबाट निकालिदियो। जागिर गएपछि अन्यत्र पनि तुरुन्तै काम पाएनन्। आम्दानीको स्रोत केही नहुँदा अहिले घरखर्च चलाउन र छोराछोरीलाई पढाउनसमेत उनीहरूलाई धेरै समस्या परेको छ। श्रीमान्को जागिर हुँदाकै बेला केही बचत गरेको भए आज काम लाग्थ्यो भनी रमिता पछुताइरहेकी छन्। पहिले लिएको ऋण तिर्न पनि बाँकी नै छ।

फजुल खर्चको असर पैसा सकिनुमा मात्र टुङ्गिँदैन। यसले परिवारको सम्बन्ध, रोजगारी र छोराछोरीको भविष्यसम्म असर पुर्‍याउँछ।

• आम्दानीभन्दा बढी खर्च हुँदा बचत हुँदैन र सानो आपत्मा पनि परिवार थला पर्छ।
• खर्च पुर्‍याउन साथी र आफन्तसँग सापटी लिनुपर्छ र ऋणको बोझ बढ्दै जान्छ।
• पैसाको विषयलाई लिएर घरमा झगडा हुन्छ र परिवारको सम्बन्ध बिग्रन्छ।
• घरको तनावले कामकाजमा असर पर्छ र रोजगारीसमेत गुम्न सक्छ।
• छोराछोरीको पढाइ र स्वास्थ्यमा खर्च गर्न नसक्ने अवस्था आउँछ।
• एउटा परिवारले भड्किलो खर्च गरेपछि छिमेकीले पनि त्यही नक्कल गर्छन् र यो प्रवृत्ति समाजभरि सर्छ।
• चाडपर्वको मौलिक रौनक हराएर तडकभडकको प्रतिस्पर्धा मात्र बाँकी रहन्छ।

डाँडागाउँमा विवाहको चहलपहल निकै थियो। केटा पक्ष गाउँ समाजमा नाम चलेको परिवार भएकाले विवाह धुमधामका साथ हुन्छ र प्रशस्त दाइजो ल्याउँछन् होला भन्ने चर्चा गाउँमा थियो। तर गाउँलेहरूले सोचेभन्दा ठिक विपरीत केटा पक्ष थोरै जन्ती लिएर बेहुली लिन गए र बिनादाइजो बेहुली लिएर आए। गाउँलेहरू आश्चर्यचकित भए। नगदमा दाइजो ल्याएका होलान् भन्ने अड्कल पनि विवाहको भोलिपल्ट भएको भोज कार्यक्रममा गलत साबित भयो।

भोजको समयमा बेहुलाका बुबाले माइकबाट आफ्ना कुरा राखे। समाजमा इज्जत र प्रतिष्ठाका लागि भए पनि विवाहमा दाइजो माग्नुपर्छ भन्ने सोचमा आफूहरू रहेको उनले बताए। तर छोराले नै आफूहरूलाई दाइजो लिनु र माग्नु अपराध हो भनी सम्झाएको कुरा उनले सुनाए। दाइजोभन्दा शिक्षा हासिल गरेकी केटीसँग विवाह गर्नाले जीवनमा खुसियाली आउन सक्ने कुरा पनि छोराले नै बताएका रहेछन्। आफू दाइजो लिएर विवाह नगर्ने पक्षमा रहेको जानकारी उनले गाउँभरि गराए।

अन्त्यमा उनले गाउँलेलाई अनुरोध गरे। आजैदेखि हाम्रो समाजमा दाइजो लिने र दिने दुवै काम नगरौँ। कसैले यस्तो काम गरेमा सामाजिक बहिष्कार गरौँ। छोरीलाई दाइजो होइन शिक्षादीक्षा दिऔँ। उनको कुराबाट प्रभावित भएर सबै गाउँलेले खुसी व्यक्त गर्दै ताली बजाए।

वास्तवमा दाइजो प्रथाले समाजमा धेरै समस्या र विकृति सिर्जना गरेको छ। विवाहमा छोरीलाई दाइजो दिनुपर्ने चलनले कति परिवारमा समस्या सिर्जना भएको छ। जमिन बेचेर र ऋण काढेर भए पनि दाइजो जुटाउनुपर्ने बाध्यता बेहुली पक्षमाथि पर्छ। बेहुलाले मागेजति दाइजो दिन नसक्दा विवाहपश्चात् बेहुलीलाई विभिन्न प्रकारका हिंसा हुने गरेका घटना हामीले देखेसुनेका छौँ। कतिपय चेलीले त हिंसा, अपमान र बेइज्जती सहन नसकी मर्नुपरेका घटना पनि सुन्ने गरिन्छ। त्यसैले दाइजो लिनु र दिनु दुवै सामाजिक विकृति हुन्।

• छोरी बोझ हुन् भन्ने सोच बढ्छ र छोरा र छोरीबिच भेदभाव झन् गहिरिन्छ।
• बेहुली पक्ष ऋणमा डुब्छ र जमिनसमेत बेच्नुपर्ने अवस्था आउँछ।
• मागेजति दाइजो नआएपछि बुहारीमाथि गाली, कुटपिट र मानसिक यातना हुन्छ।
• कतिपय चेलीले हिंसा र अपमान सहन नसकी ज्यानै गुमाउनुपर्छ।
• विवाह दुई परिवारबिचको पवित्र सम्बन्ध नभई किनबेचजस्तो बन्न पुग्छ।
• गरिब परिवारकी शिक्षित छोरीले पनि विवाह गर्न कठिन हुन्छ।

• आम्दानी र खर्चको हिसाब लेख्ने बानी बसालौँ। महिनाभरि कति आयो र कहाँ कति गयो भनी टिपोट गरौँ।
• कुनै वस्तु किन्नुअघि यो मलाई साँच्चै चाहिएको हो कि अरूसँग देखेर चाहिएको हो भनी आफैँलाई सोधौँ।
• आम्दानीको केही हिस्सा अनिवार्य रूपमा बचत गरौँ। सानो बचतले आपत्का बेला ठुलो काम गर्छ।
• चाडपर्व, जन्मदिन र विवाह सादगीपूर्ण ढङ्गले मनाऔँ। रमाइलो खर्चको आकारले होइन, सँगै बिताएको समयले बन्छ।
• सापटी र ऋण लिएर रमाइलो नगरौँ। ऋणले दिएको खुसी केही दिनको हुन्छ, बोझ भने वर्षौंको।
• घरखर्चको निर्णय परिवारका सबै सदस्य मिलेर गरौँ, ताकि पैसाकै विषयमा झगडा नहोस्।
• कमाइको ठुलो हिस्सा शिक्षा, स्वास्थ्य र व्यवसायमा लगानी गरौँ।
• विद्यालय र समुदायमा फजुल खर्च नियन्त्रणको सन्देश फैलाऔँ।

• छोरीलाई दाइजो होइन शिक्षादीक्षा दिऔँ। शिक्षित छोरी आफ्नै खुट्टामा उभिन सक्छे।
• छोरा र छोरीलाई समान व्यवहार गरौँ र सम्पत्तिमा समान अधिकार दिऔँ।
• दाइजो नलिई विवाह गर्नेलाई समाजमा सम्मान गरौँ र अरूलाई पनि सोही बाटो देखाऔँ।
• कसैले दाइजो मागेमा सामाजिक बहिष्कार गरौँ।
• विवाह सादगीपूर्ण बनाऔँ। जन्ती र भोज सानो राख्दा दाइजोको दबाब आफैँ घट्छ।
• विद्यालय, युवा क्लब र महिला समूहमार्फत दाइजोविरुद्ध सचेतना कार्यक्रम चलाऔँ।
• दाइजोका कारण हिंसा भएको थाहा पाए स्थानीय तह वा प्रहरीलाई जानकारी गराऔँ।

पढेर मात्र विकृति हट्दैन। तल दिइएका काम आफैँ गरेर हेर्दा यी कुरा जीवनसँग जोडिन्छन्।

• देखासिकी र फजुल खर्चले समाजमा पारेको नकारात्मक प्रभाव समेटी कुनै दैनिक पत्रिकाका लागि लेख तयार गर्नुहोस्।
• छोरीको विवाहमा केटा पक्षले मागेजति दाइजो दिने तयारीमा रहेका तपाईंका छिमेकीलाई भेट्दा तपाईं के सुझाव दिनुहुन्छ? जोडी जोडीमा छलफल गरी लेख्नुहोस्।
• दाइजो प्रथा, फजुल खर्च र देखासिकी नियन्त्रणका लागि भएका प्रयाससँग सम्बन्धित समाचार सङ्कलन गरी कक्षाको बुलेटिन बोर्डमा टाँस्नुहोस्।
• समुदायका विभिन्न स्थानमा सामाजिक समस्या र विकृति विरुद्ध सचेतना जगाउने नारा तयार पारी टाँस्नुहोस्।