सामाजिक समस्या

समाजका धेरै मानिसलाई असर पार्ने र समाजको प्रगतिमा बाधा पुर्‍याउने अवस्थालाई सामाजिक समस्या भनिन्छ। यस्तो समस्या कुनै एक व्यक्तिको मात्र हुँदैन। यसले परिवार, टोल, समुदाय हुँदै पूरै राष्ट्रलाई असर पार्छ। नेपाली समाजमा आज बौद्धिक पलायन, लागुपदार्थ दुर्व्यसन र भ्रष्टाचार गरी तीन समस्या निकै ठूलो रूपमा देखा परेका छन्। यी तीनवटैले देशको विकासलाई पछाडि धकेल्छन्, त्यसैले यी के हुन्, किन हुन्छन् र कसरी घटाउन सकिन्छ भन्ने कुरा हरेक विद्यार्थीले बुझ्नुपर्छ।

नेपालमा बौद्धिक पलायन सामाजिक समस्याका रूपमा बढ्दै गएको छ। नेपालबाट उच्च शिक्षा र रोजगारीका लागि बौद्धिक जनशक्ति विकसित देशमा जाने प्रचलन बढ्दै गएको छ। त्यहाँ शिक्षा, सिप र दक्षता हासिल गरिसकेपछि उनीहरू विकसित देशमै रोजगारी र बसोबास गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ। देशमा कार्यरत कतिपय जनशक्ति पनि थप अवसरको खोजीमा विदेशिन्छन्। यसरी दक्ष मानिस देश छोडेर जाँदा बौद्धिक पलायन भई सामाजिक समस्या सिर्जना भएको छ।

एउटा डाक्टर वा इन्जिनियर तयार पार्न राज्यले वर्षौँ लगानी गर्छ। त्यही मानिस देश छोडेर गएपछि त्यो लगानीबाट देशले केही पाउँदैन। त्यसैले बौद्धिक पलायनका कारण देशले ठूलो नोक्सानी बेहोर्न बाध्य हुन्छ।

• राज्यको लगानी खेर जान्छ।
• देशमा दक्ष जनशक्तिको अभाव हुन्छ।
• उच्च शिक्षाका लागि ठूलो रकम विदेशिन्छ।
• डाक्टर, इन्जिनियर, वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता, अर्थशास्त्री, तथ्याङ्कशास्त्रीहरूको अभावमा राज्यले विकासका उचित योजना तर्जुमा गर्न सक्दैन।
• विकसित देशले कम विकसित देशबाट भइरहेको बौद्धिक पलायनको फाइदा लिएर झन् विकसित हुन्छन् र कम विकसित देश विकासमा पछि पर्छ।

बौद्धिक पलायन रोक्ने काम कुनै एक कदमले हुँदैन। पढेको मानिसले आफ्नै देशमा काम पाउने र सम्मान पाउने अवस्था बनेपछि मात्र यो प्रवृत्ति घट्छ। राज्यले गर्नुपर्ने मुख्य कामहरू यी हुन्।

• शिक्षालाई सिप र प्रविधिसँग, प्रविधिलाई विकाससँग र विकासलाई रोजगारीसँग जोड्न सक्ने शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
• विकसित देशमा विदेशिएका जनशक्तिलाई स्वदेशमा रोजगारीको उचित वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
• देशमा उद्योग कलकारखानाको विकास गरी दक्ष जनशक्तिको पलायन रोक्न सकिन्छ।
• नागरिकलाई आफ्नै देशमा केही गर्न अभिप्रेरित गर्नुपर्छ।
• राष्ट्रियताको भावना सानैदेखि अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।

यस्ता पदार्थले मानिसको स्नायु प्रणालीमा प्रभाव पार्नुका साथै उसको भावना र सोचाइमा परिवर्तन ल्याउँछ। गाँजा, अफिम, हिरोइन, मर्फिन, कोकिन आदि लागुपदार्थ हुन्। आजको समाजमा लागुपदार्थको दुर्व्यसन निकै भयावह समस्याका रूपमा देखा परेको छ।

कोही पनि मानिस एकैचोटि दुर्व्यसनी बन्दैन। सुरु प्रायः सानो देखासिकीबाट हुन्छ। साथीभाइहरूको देखासिकी गर्दा र साथीहरूको अगाडि आफूलाई अब्बल देखाउन चुरोटलगायत अन्य सुर्तीजन्य पदार्थ तथा अन्य नसालु पदार्थको सेवन गर्न पुगिन्छ। यसरी लहलहैमा गरिएको गल्ती कति वेला लतमा बदलिन्छ थाहै हुँदैन। दुर्व्यसनमा फस्ने मुख्य कारणहरू यी हुन्।

• साथीभाइको देखासिकी र साथीहरूको अगाडि आफूलाई अब्बल देखाउने प्रवृत्ति।
• घर परिवारमा कसैको निगरानी नहुनु।
• माया ममता नपाउनु।
• परिवारमा झैझगडा हुनु।
• आनन्द दिन्छ, मजा आउँछ, मनोरञ्जन हुन्छ भन्ने भ्रमपूर्ण विश्वास।
• विभिन्न आकर्षक विज्ञापन।

लागुपदार्थ सेवनले शारीरिक र मानसिक असर पार्छ। यसको असर सेवन गर्ने व्यक्तिमा मात्र सीमित रहँदैन, परिवार र पूरै समाजमा फैलिन्छ।

परिवार र समाजबाट उचित सरसल्लाह र मायाबाट समयमै यसको प्रयोगलाई रोक्न सकिन्छ। वानीमा परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। सजाय र घृणाले होइन, माया र सम्झाइबुझाइले नै दुर्व्यसनीलाई फर्काउन सकिन्छ।

• प्रयोगकर्तालाई जीवनको मूल्य, परिवार, समाज र राज्यका लागि आफ्नो कर्तव्य बुझाउनु पर्छ।
• लागुपदार्थको प्रयोग गरेको देखेमा सम्झाउने र बुझाउने गर्नुपर्छ।
• परिवारमा पनि लागुपदार्थको सेवन गर्नुहुँदैन भनेर छलफल हुनुपर्छ।
• घरपरिवारका सदस्यले पनि आफ्ना बालबालिकाको सङ्गत कस्तो छ, सोधखोज गर्नुपर्छ।
• विद्यालयमा शिक्षकले पनि बालबालिकाको व्यवहार अवलोकन गर्नुपर्छ।
• साथीहरूले पनि कुनै साथीले लागुपदार्थ सेवन गरेको जानकारी पाएमा माया र स्नेहले सम्झाउने गर्नुपर्छ।
• कसैले लागुपदार्थ सेवनमा कर गरेमा नाई भन्न सक्नुपर्छ।
• राज्यका विभिन्न निकाय र सङ्घसंस्थाबाट जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरी लागुपदार्थ दुर्व्यसनलाई कम गर्दै लैजान सकिन्छ।

भ्रष्टाचार एउटा सामाजिक समस्या हो। भ्रष्टाचार नियन्त्रण ऐन, २०५९ अनुसार नेपाल सरकार वा सार्वजनिक संस्थालाई आवश्यक पर्ने कुनै वस्तु वा सेवा खरिद गर्दा, भाडामा लिँदा वा दिँदा, ठेक्कापट्टा लिँदा वा दिँदा कुनै किसिमको कमिसन, पारिश्रमिक, दलाली दस्तुर, सुविधा वा लाभ प्राप्त गर्नुलाई भ्रष्टाचार भनिन्छ।

भ्रष्टाचारका कारणले राज्यको सम्पत्तिको दुरुपयोग गरी विकासका लागि भनेर छुट्याइएको स्रोत र साधन लक्षित वर्गमा नपुग्ने खतरा हुन्छ। जस्तै विद्यालय बनाउन छुट्याइएको रकम कमिसनमा गएपछि विद्यालय बन्दैन र त्यसको मार विद्यार्थीले खेप्नुपर्छ। यसरी देशको आर्थिक सामाजिक विकासले गति लिन सक्दैन।

• छिट्टै धनी हुने लालसा।
• राजनीतिक अस्थिरता।
• दण्डहीनता।
• महँगी।
• सदाचार र नैतिकताको कमी।
• मिडियाको कमजोर उपस्थिति।
• आर्थिक पारदर्शिताको अभाव।

• महँगी नियन्त्रण गर्ने।
• सचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
• सदाचार जीवनशैली अवलम्बन गर्ने।
• राज्यले राष्ट्रसेवकलाई दिने सेवासुविधामा यथोचित वृद्धि गर्ने।
• भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने निकायलाई प्रभावकारी रूपमा सक्रिय बनाउने।
• निष्पक्ष आमसञ्चार र सशक्त नागरिक समाजको भूमिका बढाउने।

• लागुपदार्थ दुर्व्यसन विरुद्धको पोस्टर तयार पारी कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।
• भ्रष्टाचार विरुद्ध सचेतना जगाउने नारा लेख्नुहोस् र कक्षामा सुनाउनुहोस्।
• पढाइ र रोजगारीका सिलसिलामा विदेश जान लागेका आफ्ना छिमेकीलाई भेटेमा तपाईं के सुझाव दिनुहुन्छ, समूहमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• लागुपदार्थ दुर्व्यसन विरुद्धका नाराहरू समेटिएका प्लेकार्ड निर्माण गरी विद्यालयको सहयोगमा समुदायमा र्‍यालीको आयोजना गर्नुहोस्। सम्भव भए उक्त र्‍यालीमा समुदायका मानिसलाई पनि सहभागी गराउनुहोस्।