द्वन्द्व व्यवस्थापन

एउटै बस्तीमा बस्ने मानिसका विचार एकै प्रकारका हुँदैनन्। कसैलाई जुन कुरा ठिक लाग्छ, अर्कोलाई त्यही कुरा बेठिक लाग्न सक्छ। फरक फरक विचारलाई सम्मान गरेर नै समाज चलिरहेको हुन्छ। समाजमा रहेका मानिसको विचार र चालचलन नमिल्दा विवाद उत्पन्न हुने गर्दछ। विवादलाई सामान्य अवस्थामै छलफल गरेर हल गर्न सकियो भने यसले कसैलाई हानि गर्दैन। तर त्यही विवाद समाधान हुन नसक्दा मानिसमा असहमति बढ्दै जान्छ र अन्तमा द्वन्द्व निम्तिन्छ। द्वन्द्व प्रायः गरी विनाशकारी हुन्छ र समाजमा असुरक्षा बढ्दै जाने अवस्था बन्छ।

समाजमा रहेका मानिसमध्ये एकको विचार, धर्म संस्कार, विकास तथा विभिन्न आयामलाई अर्को पक्षले स्विकार गर्न नसक्दा नै द्वन्द्वको बीजारोपण हुने देखिन्छ। त्यसैले विवाद देखिनासाथ बसेर कुरा गर्नु र मिल्ने बाटो खोज्नु समाजका लागि सबैभन्दा सस्तो उपाय हो। विवाद बढेर द्वन्द्व भइसकेपछि त्यसलाई साम्य पार्न धेरै समय, धेरै मिहिनेत र कहिलेकाहीँ ठुलो क्षति नै बेहोर्नुपर्ने हुन्छ।

द्वन्द्व मनमुटाव, निहित स्वार्थ र व्यवहारका कारण सिर्जना हुन्छ। समाजमा शक्ति, स्रोतसाधन र अवसरको समन्यायिक वितरण नहुँदा पनि द्वन्द्व उत्पन्न हुन्छ। पानीको मुहान कसले पहिला प्रयोग गर्ने, विद्यालयको भवन कुन टोलमा बनाउने, सहयोगको रकम कसलाई दिने जस्ता कुरामा बाँडफाँड मिलेन भने त्यहीँबाट द्वन्द्व सुरु हुन्छ।

द्वन्द्व सधैँ ठुलो झगडाकै रूपमा देखिँदैन। यो सानो तहबाट सुरु भएर ठुलो तहसम्म पुग्न सक्छ। द्वन्द्व मुख्यतया तलका तहमा हुने गर्दछ।

• व्यक्ति व्यक्तिबिच, जस्तै दुई साथीबिच बोलचाल बन्द हुनु।
• दुई वा दुईभन्दा बढी व्यक्तिबिच, जस्तै एउटै घरका सदस्यबिच सम्पत्ति वा जिम्मेवारीको कुरामा मत नमिल्नु।
• विभिन्न समूहबिच, जस्तै एउटै गाउँका दुई टोलबिच बाटो वा पानीको कुरामा मतभेद हुनु।
• विभिन्न संस्थाहरूबिच, जस्तै दुई संस्थाबिच काम र अधिकारको सिमाना मिल्न नसक्नु।

द्वन्द्व आफैँ आउँदैन, यसका आफ्नै कारण हुन्छन्। कारण चिनियो भने मात्र समाधानको बाटो भेटिन्छ। द्वन्द्वका मुख्य कारण यी हुन्।

• फरक विचार, सोच एवम् विचारधारा हुनु।
• कुण्ठा, निराशा, डर, त्रास तथा असुरक्षाको अनुभूति हुनु।
• कसैलाई आफू हेपिएको वा आफूमाथि विभेद भएको महसुस हुनु।
• अरूप्रति नकारात्मक सोच, अविश्वास र शङ्का राख्नु।
• निर्णयमा एकाधिकार हुनु र स्वतन्त्रताको कमी हुनु।
• समाजमा सामाजिक विभेद रहनु।
• विकासका लाभको असमान वितरण हुनु तथा स्रोतसाधनको उपभोग, वितरण र लाभको बाँडफाँडमा समन्यायिकता र पहुँच नहुनु।
• राजनीतिक स्वार्थ र हस्तक्षेप हुनु।
• मनमुटाव, निहित स्वार्थ र व्यवहार बिग्रनु।

विचार र कार्यशैलीमा सबैको सहमति हुन सकेन भने सामाजिक समस्या सिर्जना हुन्छन्, र तिनै समस्याले समाजमा द्वन्द्वको सिर्जना गरेका हुन्छन्। समाजमा उब्जिएका द्वन्द्वका घटनालाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न सकिएन भने त्यसले नकारात्मक परिणाम सिर्जना गर्दछ। त्यसैले समाजमा देखिएका समस्यालाई समाधानको उपाय खोजेर, संयमित भई, समयमा नै व्यवस्थापन गर्नुपर्ने हुन्छ।

द्वन्द्व प्रायः गरी दुई वा दुईभन्दा बढी समूह वा व्यक्तिका बिचमा हुने गर्दछ। त्यसैले यसको व्यवस्थापनका लागि मध्यस्थता गर्न सक्ने मानिसको आवश्यकता रहेको हुन्छ। मध्यस्थकर्ताले कुनै एक पक्षको वकालत गर्दैन। उसले दुवै पक्षलाई बस्ने ठाउँ दिन्छ, दुवैका कुरा सुन्छ र दुवैले केही न केही पाउने गरी बिचको बाटो निकाल्छ।

जो पायो त्यसले मध्यस्थता गर्न सक्दैन। दुवै पक्षले विश्वास गर्ने मानिस मात्र मध्यस्थकर्ता बन्न सक्छ। द्वन्द्व व्यवस्थापनको मध्यस्थता गर्ने मानिसमा यी गुण भएको हुनुपर्छ।

• निष्पक्ष हुनुपर्छ, अर्थात् कुनै एक पक्षतिर ढल्किनु हुँदैन।
• पूर्वाग्रहरहित हुनुपर्छ, अर्थात् पहिल्यै मनमा बाँधेको धारणा बोकेर बस्नु हुँदैन।
• सबैका कुरा सुन्ने हुनुपर्छ।
• धैर्यशील हुनुपर्छ।
• विवेकपूर्ण निर्णय लिन सक्ने हुनुपर्छ।
• आफूभित्र संयमता अपनाउन सक्ने हुनुपर्छ।

रामगोपालपुर गाउँमा कृषि सडक बनाउन स्थानीय सरकारबाट बजेट छुट्याइएको थियो। यो सडक बनाउन उपभोक्ता समिति पनि गठन गरियो। सडक कहाँबाट बनाउने भन्ने बारेमा स्थानीयहरूले फरक फरक विचार दिए र उपभोक्ता समितिमै विवाद भयो।

• एक थरी उपभोक्ता सडक बस्तीको बिचबाट लैजानु पर्ने अडानमा थिए।
• अर्को थरी उपभोक्ता सडक बस्तीभन्दा बाहिरपट्टिबाट लानुपर्ने विचार राख्थे, जसले बस्तीमा कुनै संरचना पनि नभत्किने उनीहरूको भनाइ थियो।

उपभोक्ता समितिका बहुमत सदस्यले विवादकै बिच बस्तीका बिचबाटै सडक बनाउने निधो गरे। केही स्थानीयले सडक बनाउन कुनै पनि हालतमा नदिने अड्डी कसे। यस विवादले गर्दा सिङ्गो गाउँ नै दुई समूहमा विभाजन भयो। गाउँमा दिनहुँ विरोध र समर्थनमा प्रदर्शन हुन थाले। द्वन्द्वले झडपको स्थितिमा पुर्‍यायो र केही व्यक्ति घाइतेसमेत भए।

यस विवादको समाधानका लागि वडाध्यक्षले र गाउँका बुद्धिजीवीहरूले मध्यस्थता गरे। उनीहरूले दुवै पक्षका कुरा सुनेर तलका कुरामा मध्यमार्गी बाटो अवलम्बन गरे।

• घाइतेहरूको उपचारमा वडाले सहयोग गर्ने।
• सडक निर्माणमा बस्तीका बिचबाट नै गर्ने, तर संरचना भत्काउँदाको क्षतिपूर्ति स्थानीयलाई उपलब्ध गराउन वडाले पहल गर्ने।
• विकास निर्माणका काममा स्थानीयलाई प्राथमिकता दिने।

पछि सहमतिअनुसार गाउँमा सडक बन्यो। अहिले त्यस गाउँका मानिस खुसी छन् र गाउँमा सामाजिक सद्भाव पनि राम्रो छ। यस घटनाले देखाउँछ, द्वन्द्व आफैँ हराएर जाँदैन। कसैले बिचमा बसेर दुवैका कुरा सुन्यो र दुवैले केही पाउने गरी बाटो निकाल्यो भने मात्र समाधान निस्कन्छ।

विचार आदान प्रदानका लागि प्रभावकारी सञ्चार निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रभावकारी र दोहोरो सञ्चार नहुँदा द्वन्द्वको स्थिति सिर्जना हुन पुग्छ। धेरैजसो झगडा नयाँ कुराबाट होइन, भनेको कुरा अर्कोले अर्कै अर्थमा बुझ्दा सुरु हुन्छ। त्यसैले द्वन्द्व व्यवस्थापनमा सञ्चारको भूमिका प्रभावकारी हुन्छ।

रमा र राधा एकै विद्यालयमा पढ्ने मिल्ने साथी थिए। एक शुक्रबारको कार्यक्रममा रमाले अपाङ्गता भएका मानिसका बारेमा आफ्नो विचार राखिन्, तर समय अभावका कारण आफ्नो भनाइ पूरा राख्न पाइनन्। अधुरो भनाइ सुनेकी राधाले रमाले अपाङ्गता भएका मानिसलाई हेला गरिन् भन्ने बुझिन् र रिसाएर बोल्न छाडिन्। रमाले धेरै पटक बोलाउँदा पनि राधाले बेवास्ता गरिन्। रमालाई भने राधा किन रिसाइन् भन्ने थाहै थिएन।

पछि सुस्मिता नामकी साथीले दुवैका कुरा सुनिन् र रिसको कारण रमालाई सुनाइदिइन्। तब रमाले राधालाई पत्र लेखेर आफ्नो पूरा आशय बताइन्। रमाको भनाइ यस्तो थियो, साङ्ग व्यक्तिभन्दा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई धेरै अप्ठ्यारो छ, त्यसैले सबै ठाउँमा उनीहरूले सजिलै सेवा लिन सक्ने गरी सेवा प्रवाह गर्नुपर्दछ, भवन निर्माण गर्दा अपाङ्गतामैत्री बनाउनु पर्दछ र अपाङ्गता भएका मानिसलाई सेवा प्रवाहमा प्राथमिकतामा राखिनु पर्दछ। रमाले आफ्नो कुरा राम्ररी बुझाउन नसकेकामा क्षमा मागिन्, आगामी दिनमा अरूले सजिलै बुझ्ने गरी र समयको ख्याल गरेर बोल्ने वचन दिइन् र दुरी मेटाउन सहयोग गर्ने सुस्मिताप्रति आभार प्रकट गरिन्।

यस घटनाले प्रभावकारी रूपमा सञ्चार हुन नसक्दा दुई जना साथीबिच द्वन्द्व सिर्जना भएको देखाउँछ। जसमा द्वन्द्व व्यवस्थापनका लागि अर्की एक जना सुस्मिता भन्ने साथीले मध्यस्थता गरेकी देखिन्छ। मध्यस्थता गर्ने मानिसले पनि स्पष्ट रूपमा कुरा बुझेर आफ्नो सुझबुझका साथ विवेक प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ। मध्यस्थता गर्ने मानिस पूर्वाग्रही हुनु हुँदैन। सकारात्मक रूपमा दुवैको कुरा सुनेर द्वन्द्व व्यवस्थापनमा समन्वय गर्नुपर्छ।

एकोहोरो सञ्चारमा एउटा पक्षले भन्छ र अर्कोले सुन्न मात्र पाउँछ। त्यहाँ गलत बुझाइ सच्याउने ठाउँ हुँदैन। दोहोरो सञ्चारमा राधाले रमालाई त्यही बेला सोध्न पाउँथिन्, तिमीले भन्न खोजेको के हो। सोधिएको भए मनमुटाव त्यहीँ टुङ्गिन्थ्यो। त्यसैले दोहोरो सञ्चारले गलतफहमी चाँडै हटाउँछ, दुवै पक्षलाई सुनिएको महसुस गराउँछ र विश्वास बढाउँछ। यही कारण द्वन्द्व व्यवस्थापनमा सञ्चारको भूमिका निकै अपरिहार्य रहेको छ।

• तपाईंको समुदायमा के कस्ता द्वन्द्वहरू हुने गरेका छन्। ती द्वन्द्वको समाधान कसरी गरिएको थियो। अभिभावकसँग सोधखोज गरी प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• कक्षामा साथीहरूबिच द्वन्द्व हुँदा आफूले मध्यस्थता गरेर समस्या समाधान गरेको अनुभव सुनाउनुहोस्।