सुशासन

जनताको हितमा समर्पित र जनताप्रति उत्तरदायी शासनलाई सुशासन भनिन्छ। असल, उत्कृष्ट र जनअपेक्षाअनुसारको विधिको शासन नै सुशासन हो। शासन चलाउनेले गरेको कामको जवाफ जनतालाई दिनुपर्ने र कामकारबाही जनताले देख्ने गरी खुला हुनुपर्ने हुन्छ। उत्तरदायी शासन र पारदर्शी कार्यपद्धति लागु हुने अवस्थामा सुशासनको स्थापना हुन्छ। सुशासनको अवधारणा सन् १९९० को दशकबाट बढी प्रयोगमा आउन थालेको हो।

यसलाई एउटा सानो उदाहरणबाट बुझौँ। वडा कार्यालयमा सिफारिस लिन गएको नागरिकले सूचनापाटीमा लेखिएकै दस्तुर तिर्छ, तोकिएकै समयभित्र सिफारिस पाउँछ र कर्मचारीबाट शिष्ट व्यवहार पाउँछ भने त्यहाँ सुशासन छ। उही काम गराउन चिनजान खोज्नुपर्छ, दस्तुरभन्दा बढी रकम माग्छ र कहिले पाइन्छ भन्ने कसैलाई थाहा हुँदैन भने त्यहाँ सुशासन छैन।

सुशासन एउटै गुणले बन्दैन। यो धेरै पक्ष एकसाथ काम गर्दा मात्र बन्ने कुरा हो। ती सबै पक्ष एउटै केन्द्रमा गएर जोडिन्छन्, र कुनै एउटा पक्ष छुट्यो भने शासन जनताको हितमा चल्न छाड्छ।

यी पक्षमध्ये तीन पक्ष दैनिक जीवनमा सबैभन्दा छिटो देखिन्छन्। गरेको कामको जवाफ दिनुपर्ने बाध्यता जवाफदेहिता हो। तोकिएको काम आफैँले समयमा पूरा गर्नु जिम्मेवारी हो। कामकारबाही र निर्णय सबैले देख्ने गरी खुला राख्नु पारदर्शिता हो।

सुशासन कुनै नारा होइन, यसले देशको दैनिक कामकाजमा देखिने फरक ल्याउँछ। त्यो फरक यी रूपमा देखिन्छ।

• कानुनी राज्यको पालना र विधिको शासनको स्थापना गर्न मदत गर्छ।
• भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा सहयोग पुऱ्याउँछ।
• सार्वजनिक सेवामाथि नागरिकको अधिकार सुनिश्चित गर्छ।
• साधन स्रोतको न्यायोचित वितरणमा मदत पुऱ्याउँछ।
• विकास निर्माण कार्यमा जनसहभागिता वृद्धि गर्छ।
• नागरिकलाई निष्पक्ष र प्रभावकारी रूपमा सेवा प्रवाह गर्न सहयोग पुऱ्याउँछ।

देशमा सार्वजनिक सेवा उपलब्ध गराउने प्रमुख दायित्व सरकारको हुन्छ। राज्यबाट नागरिकलाई विकासका पूर्वाधार, शान्ति सुरक्षा, वस्तु तथा सेवाको आपूर्ति, मानवीय विकास तथा कल्याणकारी सेवा उपलब्ध हुन्छन्। बाटो, खानेपानी, विद्यालय, अस्पताल, प्रहरी चौकी र नागरिकता बनाउने कार्यालय यी सबै सेवा प्रवाहका रूप हुन्।

सेवा दिइयो भन्दैमा सेवाग्राही सन्तुष्ट हुँदैन। सेवा कसरी दिइयो भन्ने कुराले सन्तुष्टि निर्धारण गर्छ। त्यसैले सेवा प्रवाहमा यी कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।

• सेवाग्राहीको आवश्यकता र चाहनाअनुरूप कार्य गर्नुपर्छ।
• सेवा प्रवाह प्रणालीलाई छिटो छरितो बनाउनुपर्छ।
• सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा जनसहभागिता अभिवृद्धि गर्नुपर्छ।
• सेवा उपभोगमा सेवाग्राहीलाई पर्याप्त रूपमा छनोटको अवसर दिनुपर्छ।
• सेवा गुणस्तरीय हुनुका साथै जनताको पहुँचमा हुनुपर्छ।
• सार्वजनिक सेवा प्रवाह सामाजिक न्यायमा आधारित हुनुपर्छ।

देशमा सुशासन र सेवा प्रवाहमा राष्ट्रसेवक कर्मचारीको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। कानुन जतिसुकै राम्रो भए पनि टेबुलमा बस्ने कर्मचारीको व्यवहारले नै नागरिकले सुशासन अनुभव गर्ने हो। कर्मचारीले निभाउनुपर्ने भूमिका यी हुन्।

• प्रचलित मूल्य, मान्यता र संस्कृतिअनुसार सेवाग्राहीसँग शिष्ट व्यवहार गर्नुपर्छ।
• आफ्नो कार्यालयले प्रदान गर्ने सेवासँग सम्बन्धित पक्ष समावेश गरेर नागरिक वडापत्र राख्नुपर्छ।
• आफूले सम्पादन गर्नुपर्ने कार्यहरू छिटो छरितो ढङ्गले सम्पादन गर्नुपर्छ।
• आफूलाई सेवाग्राहीको सेवकका रूपमा लिई सेवा प्रदान गर्नुपर्छ।
• सार्वजनिक स्रोतको प्रयोग गर्दा मितव्ययी ढङ्गले अधिकतम सदुपयोग हुने गरी प्रयोग गर्नुपर्छ।
• सेवाग्राहीको कुनै काम गर्न नसकिने अवस्था भएमा स्पष्ट जानकारी गराउनुपर्छ र त्यसको जानकारी माथिल्लो निकायमा पनि पठाउनुपर्छ।

सेवा दिने प्रत्येक कार्यालयले त्यहाँबाट प्रदान गरिने सेवा र सेवा प्राप्त गर्ने प्रक्रियाको विवरण झल्किने नागरिक वडापत्र तयार पारी सबैले देख्ने र बुझ्ने गरी कार्यालय हातामा राख्नुपर्छ। सो वडापत्रमा प्रदान गरिने सेवा, शाखा, जिम्मेवार अधिकारी, सेवा प्राप्त गर्न लाग्ने दस्तुर र अवधि स्पष्ट उल्लेख गर्नुपर्छ। यसले नागरिकलाई कुन काम कहाँ, कतिमा र कति समयमा हुन्छ भन्ने कुरा सोध्नै नपर्ने गरी थाहा दिन्छ।

सार्वजनिक निकायमा रहेको सार्वजनिक महत्त्वको कुनै काम, कागजात तथा अभिलेखका बारेमा अध्ययन वा अवलोकन वा जानकारी प्राप्त गर्न पाइन्छ। डकुमेन्ट वा रेकर्डको टिपोट लिने, प्रमाणित प्रतिलिपि लिने, कुनै वस्तु वा सामानको प्रमाणित नमुना लिन पनि पाइन्छ। पेनड्राइभ, भिडियो क्यासेट वा कुनै पनि इलेक्ट्रोनिक रूपमा वा मुद्रणमार्फत पनि सूचना प्राप्त गर्न सकिन्छ।

सूचनाको हक असीमित होइन। केही सूचना सार्वजनिक हुँदा देश वा व्यक्तिलाई नै हानि पुग्छ, त्यसैले ती सूचना माग गर्न पाइँदैन।

• नेपालको सार्वभौमसत्ता, अखण्डता, राष्ट्रिय सुरक्षा, सार्वजनिक शान्ति सुव्यवस्था वा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा गम्भीर खलल पार्ने प्रकृतिका सूचना।
• अपराधको अनुसन्धानमा प्रत्यक्ष असर पार्ने सूचना।
• विभिन्न जातजाति वा सम्प्रदायबिचको सुसम्बन्धमा असर पार्ने सूचना।
• व्यक्तिको जिउज्यान, सम्पत्ति, स्वास्थ्य, सुरक्षामा खतरा पुऱ्याउने सूचना।

लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा सूचनाको हकको महत्त्व धेरै हुन्छ। सूचनाको हकका माध्यमबाट सार्वजनिक निर्णय प्रक्रिया र निर्णयलाई प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुग्छ। अधिकार दुरुपयोग, आर्थिक अनियमितता र अनुशासनहीनतामा कमी ल्याउँछ। सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा प्रभावकारिता ल्याउनुका साथै शासन प्रणालीमा जनताको सहभागिता वृद्धि हुन्छ। आफ्नो बजेट कहाँ खर्च भयो भन्ने नागरिकले सोध्न पाउने अवस्था हुँदा खर्च गर्नेले पहिल्यै सोचेर खर्च गर्छ।

सार्वजनिक निकायले सूचना अधिकारीको व्यवस्था गरी सूचना अधिकारीको फोटोसहितको नाम र सम्पर्क नम्बर कार्यालयमा सबैले देख्ने गरी सार्वजनिक गर्नुपर्छ। नेपालमा सूचनाको हकको प्रवर्धन गर्न सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४ कार्यान्वयनमा रहेको छ। सूचना माग्दा अपनाउनुपर्ने प्रक्रिया यस्तो हुन्छ।

• चरण १: आफूलाई चाहिएको सूचना कुन सार्वजनिक निकायसँग छ, सो पहिचान गर्नुहोस्।
• चरण २: त्यो सूचना किन चाहिएको हो सो कारण खुलाई सम्बन्धित सूचना अधिकारीसमक्ष निवेदन दिनुहोस्।
• चरण ३: निवेदन प्राप्त भएपछि सूचना अधिकारीले तत्काल सूचना उपलब्ध गराउँछन्।
• चरण ४: तत्काल उपलब्ध गराउन नसकिने भएमा सूचना अधिकारीले सोको कारणसहित निवेदकलाई जानकारी गराउँछन्।
• चरण ५: कानुनबमोजिम सूचना प्राप्त गर्न नसकेमा वा कार्यालय वा अधिकारीले सूचना दिन नमानेमा वा आनाकानी गरेमा सूचना आयोगमा उजुरी दिनुहोस्।

नेपालमा सूचनाको हकको संरक्षण, संवर्धन र प्रचलन गर्ने कामका लागि राष्ट्रिय सूचना आयोगको व्यवस्था गरिएको छ। आयोगले सम्बन्धित उजुरी उपर छानबिन गरी हक दिलाउँछ। सूचनाको हकका बारेमा थप जानकारी लिन राष्ट्रिय सूचना आयोगको तल दिइएको इमेल तथा फोन नम्बरमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ।

तल दिइएको घटना अध्ययन गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।

शेखर र विजया छिमेकी हुन्। उनीहरू दुवै जना सरकारी कर्मचारी हुन्। दुवै जनाको कार्यालयमा दैनिकजसो सेवाग्राहीको भिडभाड हुन्छ। शेखर आफ्नो कार्यालयमा आउने सेवाग्राहीसँग शिष्ट र नम्र व्यवहार गर्छन्। उनी आफूलाई जनताको सेवकका रूपमा लिन्छन्। उनी सेवाग्राहीहरूको काम छिटो छिटो गरेर पठाउँछन्। कार्यालयको स्रोतसाधनको प्रयोग गर्दा मितव्ययी ढङ्गले गर्छन्। कुनै काम त्यस दिन नहुने रहेछ भने पनि उक्त काम नहुनाको कारण स्पष्टसँग बताउँछन्। असल सेवा प्रवाहका कारण यस वर्ष उनी उत्कृष्ट कर्मचारीका रूपमा पुरस्कृत भए। त्यसै गरी विजया पनि सोही कार्यालयकी कर्मचारी हुन्। उनी सेवाग्राहीसँग आफूलाई ठुलो मान्छे ठानेर कहिल्यै व्यवहार गर्दिनन्। उनी आफ्नो जिम्माको काम समयमा नै पूरा गर्छिन्। सेवाग्राहीको आजै हुने काम आजै सक्छिन्। आर्थिक पारदर्शिता र सदाचारलाई उनले आफ्नो जीवनको मुख्य आदर्श बनाएकी छन्। त्यसैले उनी सफल, इमानदार र स्वच्छ कर्मचारीका रूपमा आफ्नो पहिचान बनाउन सफल भएकी छन्।

• (क) तपाईंलाई शेखर र विजयाको व्यवहार कस्तो लाग्यो? कक्षामा छलफल गरी लेख्नुहोस्।
• (ख) शेखरले सेवाग्राहीसँग कस्तो व्यवहार गर्दथे, कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
• (ग) शेखर र विजयामा सुशासनका कुन कुन गुण र व्यवहार छन्? तालिका बनाई देखाउनुहोस्।
• तपाईंको विद्यालयले कस्ता कस्ता सेवा प्रवाह गर्दै आएको छ? साथै उक्त सेवालाई प्रभावकारी बनाउन गरेका मुख्य मुख्य गतिविधि सोधखोज गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
• सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४ अध्ययन गरी उक्त ऐनमा भएका प्रमुख प्रावधान कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।