संविधानको परिचय

कुनै पनि देशमा शासन कसरी चल्ने भन्ने कुरा कुनै एक व्यक्तिको इच्छाले तय हुँदैन। त्यो काम देशको सबैभन्दा माथिल्लो कानुनले गर्छ र त्यही कानुनलाई संविधान भनिन्छ। संविधानले राज्य सञ्चालन प्रक्रिया कस्तो हुने र कसरी शासन सञ्चालन गर्ने भन्ने विषय समेटेको हुन्छ। यसले राज्यको संरचना निर्धारण गर्छ। सरकारको शक्ति कति हुने र नागरिकका अधिकार तथा दायित्व के के हुने भन्ने पनि संविधानले नै निर्धारण गर्छ। त्यसैले संविधान बुझ्नु भनेको आफ्नो देश कसरी चल्छ भन्ने बुझ्नु हो।

संविधान केवल एउटा मोटो किताब होइन। यसले देश चलाउने हरेक निकायलाई काम बाँडेको हुन्छ र नागरिकलाई सुरक्षा दिएको हुन्छ। यसका मुख्य काम यी हुन्।

• राज्यको संरचना निर्धारण गर्छ, अर्थात् देशमा कुन कुन तहका सरकार र निकाय हुने भन्ने तोक्छ।
• सरकारको शक्ति निर्धारण गर्छ, ताकि शासन गर्नेले मनपरी गर्न नपाओस्।
• नागरिकको अधिकार तथा दायित्व निर्धारण गर्छ।
• जनताको हक तथा अधिकार सुरक्षित गर्छ।
• देशमा शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने आधार दिन्छ।
• अन्य कानुन निर्माण गर्ने आधार बन्छ।

देशमा धेरै किसिमका कानुन हुन्छन्। ती सबै कानुन संविधानका आधारमा बन्छन्। कुनै कानुन बन्दा संविधानले भनेको कुरासँग बाझियो भने त्यो कानुन जति हदसम्म बाझिएको छ, त्यति हदसम्म अमान्य वा बदर हुन्छ। कुनै पनि कानुनले संविधानलाई जित्न सक्दैन। यही कारणले संविधानलाई देशको मूल कानुन मानिएको हो।

संविधान निर्माण गर्दा जनभावना र सहभागितालाई ध्यान दिनुपर्छ। जनभावनाको कदर गरी जनसहभागितामा संविधान निर्माण गर्दा जनताले त्यो संविधानको सम्मान तथा पालना गर्छन्। जबर्जस्ती थोपरिएको नियम मान्न मन पर्दैन, तर आफूले भनेर बनेको नियम आफैँले जोगाउने प्रयास गरिन्छ। संविधान बनाउने काममा पनि यही कुरा लागु हुन्छ।

जनभावनाको कदर गर्दै विश्वमा संविधान निर्माण हुने गरेका छन्। संविधानमा देशका यी कुरा समेटिएका हुन्छन्।

• देशको भौगोलिक बनावट
• जनसङ्ख्या
• धर्म
• संस्कृति
• कला
• परम्परा

विश्वको पहिलो लिखित संविधान संयुक्त राज्य अमेरिकामा बनेको हो। नेपालमा वि.सं. २००४ सालमा पहिलो पटक संविधान बनेको थियो। तर सबै देशमा संविधान लेखिएको दस्ताबेजकै रूपमा हुँदैन।

बेलायतमा अहिलेसम्म लिखित संविधान छैन। त्यहाँ परम्परादेखि चल्दै आएको संस्कार, परम्परा, नीति, नियम र व्यवहार निर्देशित संविधान कार्यान्वयनमा छ। अदालतका पुराना फैसला र निर्णयहरूका आधारमा नयाँ फैसला गर्ने प्रचलन छ। समय र परिस्थितिअनुसार उक्त नीति, नियम र व्यवहारहरू परिमार्जित र विकसित हुँदै गएका छन्। यसको अर्थ बेलायतमा नियम छैन भन्ने होइन, ती नियम एउटै किताबमा लेखिएका छैनन् भन्ने मात्र हो।

देशले अपनाएको शासन प्रणालीअनुसार संविधानको बनोट फरक पर्छ। सङ्घात्मक शासन प्रणाली भएको देशको संविधानमा सङ्घीय सरकार र प्रान्तीय सरकारका काम, कर्तव्य र अधिकार संविधानमा नै व्यवस्था गरिएको हुन्छ। एकात्मक शासन व्यवस्थामा भने तल्लो निकायले केन्द्रीय सरकारले तोकेका वा निर्धारण गरेका अधिकार तथा जिम्मेवारीमा रहेर कार्य सम्पादन गर्नुपर्छ।

विश्वमा संविधान विभिन्न प्रक्रियाबाट निर्माण भएको पाइन्छ। संविधानको निर्माण आयोग, समिति तथा संविधान सभाबाट गरिन्छ। नेपालमा पनि फरक फरक समयमा फरक फरक प्रक्रिया अपनाइएका छन्।

• नेपाल अधिराज्यको संविधान २०४७: संविधान सुधार सुझाव आयोग गठन गरी उक्त आयोगले तयार गरेको मसौदाका आधारमा जारी गरिएको थियो।
• नेपालको संविधान: वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी भएको यो संविधान संविधान सभाद्वारा निर्माण भएको हो।

वि.सं. २०७२ को संविधान जनताबाट निर्वाचित प्रतिनिधिले निर्माण गरेकाले जनताको चाहनाअनुसार निर्माण भएको मानिन्छ। संविधान सभामा सबै जाति, भाषा, धर्म, क्षेत्र र लिङ्गको प्रतिनिधित्व रहन्छ। जसले गर्दा संविधानप्रति सबैको अपनत्व कायम हुन्छ। आफ्नो समुदायको आवाज बोक्ने मान्छे त्यहाँ बसेको थियो भन्ने थाहा हुँदा नागरिकले संविधानलाई अरूको दस्ताबेज होइन, आफ्नै दस्ताबेज ठान्छन्।

समय बदलिँदै जान्छ र देशका आवश्यकता पनि बदलिन्छन्। त्यसैले संविधान संशोधन गर्ने व्यवस्था संविधानमा नै उल्लेख गरिएको हुन्छ। नेपालको संविधान संशोधन गर्ने बाटो यसरी तय गरिएको छ।

• संविधान संशोधन गर्न सङ्घीय संसदका दुवै सदन, अर्थात् प्रतिनिधि सभा र राष्ट्रिय सभामा प्रस्ताव जान्छ।
• दुवै सदनको कम्तीमा दुई तिहाइ बहुमतद्वारा त्यो पारित हुनुपर्छ।
• सङ्घीय संसद्बाट पारित भएपछि राष्ट्रपतिले प्रमाणीकरण गर्नुपर्छ।
• राष्ट्रपतिबाट प्रमाणीकरण भएपछि मात्र संविधान संशोधन हुन्छ।

संविधानले नागरिकलाई अधिकार मात्र दिँदैन, दायित्व पनि तोक्छ। हामीले पाएका हक तथा अधिकार सुरक्षित रहनु संविधान लागु भएकैले हो। संविधानको पालना नगरे देशमा शान्ति र सुरक्षा कायम हुँदैन र सबैको अधिकार जोखिममा पर्छ। त्यसैले संविधानको सम्मान र पालना गर्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो। विद्यार्थीका लागि यसको सुरुवात सरल छ, अर्थात् कानुनको पालना गर्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु र देशका नियम मान्नु।

• कक्षाकोठामा विभिन्न समूह निर्माण गर्नुहोस्।
• प्रत्येक समूहलाई संविधानका विभिन्न भागमा के कस्ता क्षेत्र समावेश गरिएका छन् भन्ने विषय बाँडेर समूह कार्य गर्नुहोस्।
• समूह कार्यका आधारमा चार्ट तयार गर्नुहोस्।
• तयार गरेको चार्ट कक्षाकोठाको भित्तामा टाँस्नुहोस् र पालैपालो समूहमा अध्ययन गर्नुहोस्।