विविधतामा एकता

नेपाल भौगोलिक विविधताले पूर्ण मुलुक हो। क्षेत्रफलमा सानो भए पनि यसको भूबनोट एकनासको छैन। दक्षिणबाट उत्तरतर्फ यात्रा गर्दै जाने हो भने थोरै दूरीमै समथर मैदान, होचा पहाड, अग्ला पर्वत र वर्षभरि हिउँले ढाकिने हिमाल एकपछि अर्को गरी भेटिन्छन्। यही भिन्नता नै नेपालमा देखिने पहिलो विविधता हो।

नेपालको दक्षिणमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको समथर भूभाग छ। तराईको उत्तरी भागमा होचा पहाडहरूको शृङ्खला भएको चुरे क्षेत्र छ। चुरेको उत्तरपट्टि महाभारत पहाड शृङ्खला रहेको छ। चुरे पर्वत र महाभारत पर्वतको बिचमा परेको भागलाई भित्री मधेस भनिन्छ। यसरी दक्षिणबाट उत्तर जाँदा तराई, चुरे, भित्री मधेस र महाभारत पर्वत क्रमशः भेटिन्छन्।

पहाडी क्षेत्रको भूबनोट पनि एकै किसिमको छैन। यस क्षेत्रमा लेक, बेँसी, पाखा, खोँच, उपत्यका, नदी र फाँट आदि रहेका छन्। महाभारत पर्वत क्षेत्रभन्दा उत्तरतर्फ अग्ला हिमशृङ्खला भएको क्षेत्र छ र यसलाई हिमाली प्रदेश भनिन्छ। यस क्षेत्रमा वर्षभरि हिउँले ढाकिने अग्ला हिमाल छन्। हिमाली क्षेत्रको भूबनोट पनि एकनासको छैन। यहाँ पनि अग्ला अग्ला पहाड, लेक, बेँसी, खोँच, गल्छी र भञ्ज्याङहरू रहेका छन्। एउटै क्षेत्रभित्र पनि यति धेरै भिन्नता हुनु नेपालको भूगोलको विशेषता हो।

नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, किराँत, इस्लाम, इसाई, शिख, जैन, बहाई, प्रकृति र बोन आदि धर्म मानिन्छन्। यी धर्म मान्ने सम्प्रदायबिच एकआपसमा सांस्कृतिक मेलमिलाप परम्परादेखि नै रहँदै आएको छ। एउटै टोलमा फरक फरक धर्म मान्ने घरहरू हुन्छन् र उनीहरू एकअर्काको चाडपर्वमा सहभागी हुन्छन्। यी धार्मिक समुदायका आआफ्नै प्रकारका संस्कार छन्। पूजा वा प्रार्थना गर्ने तरिका, जाने ठाउँ र मनाउने पर्व फरक फरक भए पनि तिनका बिचमा सद्भाव कायम छ। यही सद्भावले नेपाली समाजलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ।

नेपालमा १२५ भन्दा बढी जातिहरू छन्। यहाँ क्षेत्री, ब्राह्मण, मगर, थारु, तामाङ, नेवार, कामी, मुसलमान, यादव र राई आदि जातिहरू रहेका छन्। यहाँ घुमन्ते राउटेदेखि लोपोन्मुख जाति र कुसुन्डा, नुराङ, मुसहर आदि सीमान्तकृत जातिहरू पनि छन्। सङ्ख्यामा थोरै भए पनि यी सबै समुदाय नेपाली समाजका अङ्ग हुन् र तिनको संस्कृति जोगाउनु राज्य र समाज दुवैको दायित्व हो।

यी सबै जातिका आआफ्नै चिनारी दिने चलनहरू छन्।

• (क) आआफ्नै जन्म, विवाह र मृत्यु संस्कार छन्।
• (ख) आफ्नो जातिविशेषको पहिचान दिने लवाइको प्रथा छ।
• (ग) जातिगत र क्षेत्रगत रूपमा मनाइने आफ्नै चाडपर्व छन्।
• (घ) लवाइखवाइ, कला र जीवनशैली पनि फरक फरक छन्।

नेपालमा १२३ मातृभाषा बोल्ने भाषिक समूह छन्। यति धेरै भाषा बोलिनु नेपालको ठुलो सम्पत्ति हो, किनभने भाषासँगै त्यस समुदायका गीत, कथा, उखान र ज्ञान पनि जोगिएर रहन्छ। मातृभाषा बोल्नेका आधारमा ठुला भाषा क्रमशः नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारु, तामाङ र नेपाल भाषा (नेवारी) हुन्। नेपालमा बोलिने यी मातृभाषाहरू नै नेपालका राष्ट्रभाषा हुन्।

नेपालमा आर्थिक स्थितिका आधारमा धनी, गरिब र मध्यम आयस्तर भएका मानिस छन्। हाम्रो समाजमा वर्गीय असमानता भए पनि सहयोग र दान गर्ने परम्परा कायम रहेको छ। छिमेकीको दुःखमा सघाउने, पर्म चलाउने र गुठी तथा दान दिने चलनले यही सहयोगको भावना देखाउँछ। यहाँ परम्परागत विभिन्न पेसा व्यवसायमा संलग्न मानिस छन्। अहिले पेसा व्यवसायमा धेरै विविधता र आधुनिकता आएको छ। यहाँका मानिसले फरक फरक व्यवसायमा संलग्न भई जीविकोपार्जन गरिरहेका छन्।

नेपालमा पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी छ। यहाँ लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको पनि पहिचान स्थापित हुँदै गएको छ। सबै लैङ्गिक पहिचान भएका नागरिकलाई समान व्यवहार गर्नु र उनीहरूको मान मर्दन नगर्नु समाजको जिम्मेवारी हो।

नेपालमा भौगोलिक, क्षेत्रीय, धार्मिक, भाषिक, वर्गीय, लैङ्गिक, सांस्कृतिक र पेसा आदिमा विविधता छ। यो नेपालको मौलिक पहिचान हो। यही विविधताले नेपाललाई समृद्ध बनाएको छ। संसारका धेरै देशसँग विशाल भूभाग वा ठुलो जनसङ्ख्या होला, तर यति सानो भूगोलभित्र यति धेरै भूबनोट, धर्म, जाति र भाषा एकसाथ पाइनु नेपालको आफ्नै विशेषता हो। यो विविधतालाई सम्मान र संरक्षण गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो।

विविधताका बिचमा पनि आपसमा सहयोग र सद्भाव कायम छ। भाषा, धर्म, जात र भूगोल फरक भए पनि विविधताका बिचमा हामी सबै नेपाली हौँ भन्ने मान्यता छ। यसले विविधतामा एकता भन्ने मान्यतालाई आत्मसात गरेको छ। त्यसैले हामी सबैले नेपालको विविधताको सम्मान र संरक्षण गर्दै सामाजिक एकता कायम गर्नुपर्छ। अर्काको भाषा र चाडपर्वलाई हियाउने, जात हेरेर भेदभाव गर्ने र कुनै समुदायलाई पछाडि पार्ने काम गर्नु यही एकतालाई कमजोर बनाउनु हो।

नेपालको राष्ट्रिय गानले नै विविधतामा एकताको कुरा गर्छ। यसमा नेपाललाई सयौँ थुँगा फूलले बनेको एउटै मालासँग तुलना गरिएको छ। फूल फरक फरक छन्, तर माला एउटै छ। यही तुलनाले नेपाली समाजको बनोट बुझाउँछ।

यस गानमा भेटिने विविधताहरू यी हुन्।

• (क) भौगोलिक विविधता: मेचीदेखि महाकालीसम्म र तराई, पहाड तथा हिमाल भनी उल्लेख गरिएको छ।
• (ख) जातीय विविधता: बहुल जाति भनिएको छ।
• (ग) भाषिक विविधता: बहुल भाषा भनिएको छ।
• (घ) धार्मिक विविधता: बहुल धर्म भनिएको छ।
• (ङ) सांस्कृतिक विविधता: बहुल संस्कृति विशाल छन् भनिएको छ।

यति धेरै फरक कुरा भएर पनि गानले हामीलाई एउटै माला भन्छ र देशलाई अखण्ड मातृभूमि भन्छ। यही नै विविधतामा एकताको सबैभन्दा छोटो र सुन्दर व्याख्या हो।