स्काउट र अनुशासन

नर्मदा कक्षा ८ मा पढ्ने इमानदार र जेहेनदार विद्यार्थी हुन्। उनी आफ्नो विद्यालयको स्काउटमा आबद्ध छिन् र हरेक सामाजिक गतिविधिमा क्षमताअनुसार सहयोग गर्छिन्। एक दिन राति निद्रा नपरेपछि उनले दिनभरि गरेका काम सम्झिइन्। त्यस दिन गाउँमा पहिरो गएको थियो र पहिरोमा परेकालाई उद्धार गर्न उनी साथीहरूसँगै खटिएकी थिइन्। काम निकै कठिन थियो। तर उद्धारपछि पीडितका अनुहारमा देखिएको खुसीले उनलाई पनि उत्तिकै खुसी बनायो। खुसी बाँड्न सके बढ्दो रहेछ भन्ने कुरा उनले त्यही दिन आफ्नै अनुभवबाट बुझिन्।

पहिले उनी अरूलाई सहयोग गर्ने काममा अगाडि बढ्न हिचकिचाउँथिन्। स्काउटमा लागेपछि यस्तो सेवामूलक कामले समूहमा मिलेर काम गर्न सजिलो बनाउँदो रहेछ भन्ने उनले थाहा पाइन्। अगिल्लो हप्ता वृक्षारोपण कार्यक्रममा सहभागी भएर बिरुवा रोप्न पाउँदाको आनन्द उनका लागि छुट्टै थियो। ती बिरुवा बढेपछि त्यहाँ पहिरो जाँदैन र जनजीवन सुरक्षित हुन्छ भन्ने कुरा उनले बुझिन्। त्यही कार्यक्रमले उनलाई भूसंरक्षण र प्राथमिक स्रोतको उपयोग गर्नुपर्छ भन्ने ज्ञान दियो।

बाल दिवसका दिन बालबालिका शिक्षा कार्यक्रममा संलग्न भएर शिक्षाको महत्त्वबारे विचार राख्न पाउँदा उनको आत्मविश्वास निकै बढेको थियो। भर्खरै सम्पन्न भएको स्वास्थ्य शिविरमा भिड व्यवस्थापन गर्न पाउँदा उनलाई झनै आनन्द लाग्यो। दुरदराजका बुढापाका, बालबालिका र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले घरनजिकै सेवा पाउँदा उनीहरूको मुहारमा खुसी प्रस्टै देखिन्थ्यो। त्यही दृश्यले नर्मदालाई तन, मन र वचनले सेवामा लागिरहन प्रेरित गर्‍यो। यस्ता सेवामूलक कार्यमा खटिँदा आत्मसन्तुष्टि मिल्दो रहेछ भन्ने उनको निष्कर्ष थियो।

स्काउटमा सम्मिलित नहुँदा म कहाँ यस्तो थिएँ र भन्ने प्रश्न उनले आफैँलाई सोधिन्। अहिले उनी समुदायमा आफ्नो कर्तव्य पूरा गर्न, अनुशासित भई सामुदायिक सेवामा सहयोग गर्न सक्ने भएकी छिन्। आफू एउटा कर्तव्यनिष्ठ र असल नागरिक बनेको अनुभव उनलाई भइरहेको छ। यस्ता सेवामूलक कार्यमा जीवनभर लागिरहने अठोट गर्दै उनी सुत्न गइन्। एउटी विद्यार्थीको यही परिवर्तन नै स्काउटले के गर्छ भन्ने प्रश्नको सबैभन्दा राम्रो उत्तर हो।

स्काउट भनेको बालबालिका तथा युवालाई सेवा, अनुशासन र चरित्र निर्माणको तालिम दिने स्वयंसेवी आन्दोलन हो। यसमा आबद्ध सदस्यलाई पनि स्काउट नै भनिन्छ। स्काउटले कक्षाकोठाभित्र मात्र सिकाउँदैन। शिविर, वृक्षारोपण, सरसफाइ, उद्धार र सामुदायिक सेवा जस्ता कामबाट व्यवहारमै सिकाउँछ। स्काउट आन्दोलनका संस्थापक रोबर्ट बेडेन पावेल हुन्। सन् १९०७ मा उनले सञ्चालन गरेको पहिलो स्काउट शिविरपछि यो आन्दोलन संसारभरि फैलियो। नेपालमा वि.सं. २००९ सालमा नेपाल स्काउटको स्थापना भएको हो।

नेपाल स्काउटले किन काम गर्छ भन्ने कुरा यसका उद्देश्यले प्रस्ट पार्छन्। यी उद्देश्यले एकातिर बालबालिका र युवाको व्यक्तित्व निर्माणलाई समेट्छन् भने अर्कातिर समाजलाई चाहिने सेवालाई समेट्छन्। यसैले स्काउटका उद्देश्य व्यक्ति र समाज दुवैसँग जोडिएका छन्।

• विश्व स्काउटद्वारा प्रतिपादित सिद्धान्त, मान्यता र भावनासँग नेपालका बालबालिका तथा युवा वर्गलाई परिचित गराउँदै बालबालिका तथा युवा वर्गलाई जनसेवी बनाउने।
• बालबालिका तथा युवा वर्गलाई नेपाल स्काउटको माध्यमद्वारा कर्तव्य परायण, अनुशासित, स्वावलम्बी, सच्चरित्रवान् तथा सुयोग्य नागरिक बनाउने।
• दैवी प्रकोप तथा दुर्घटनामा परेका व्यक्तिको उद्धार तथा सहायता कार्यमा नेपाल स्काउटलाई परिचालन गर्ने, गराउने।
• सामुदायिक सेवा तथा जनहितसम्बन्धी कार्य गर्ने, गराउने।
• समाजका हरेक वर्ग तथा समूहलाई शिक्षित पार्न प्रौढ शिक्षालगायत विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, गराउने।
• स्वास्थ्य, वातावरण, भूसंरक्षण तथा प्राकृतिक स्रोतको उपयोगसम्बन्धी विभिन्न जनउपयोगी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने युवा जनशक्ति परिचालन गर्ने, गराउने।

स्काउटको पहिचान उसको पोसाकले होइन, उसले पालना गर्ने नियमले बनाउँछ। यी दस नियम स्काउटले दैनिक जीवनमा पालना गर्नुपर्ने आचरणका आधार हुन्।

• स्काउट विश्वास योग्य हुन्छ।
• स्काउट भक्त हुन्छ।
• स्काउट उपयोगी र सहयोगी हुन्छ।
• स्काउट सबैको मित्र हुन्छ र परस्परमा भ्रातृत्व तथा भागिनित्व कायम राख्छ।
• स्काउट विनम्र हुन्छ।
• स्काउट प्राणी प्रति दयालु हुन्छ।
• स्काउट अनुशासित र आज्ञाकारी हुन्छ।
• स्काउट बहादुर हुन्छ र सधैँ प्रसन्न हुन्छ।
• स्काउट मितव्ययी हुन्छ।
• स्काउट मन, वचन र कर्ममा पवित्र हुन्छ।

नियम कण्ठ पार्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। हरेक नियमले विद्यार्थीको दैनिक व्यवहारमा कस्तो काम माग्छ भन्ने बुझ्नु जरुरी छ।

स्काउटका उद्देश्य कागजमा मात्र रहँदैनन्, ती काममा देखिन्छन्। दैवी प्रकोप र दुर्घटनामा परेकाको उद्धार तथा सहायता, सामुदायिक सेवा, प्रौढ शिक्षालगायतका शैक्षिक कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिविरमा सहयोग, वृक्षारोपण, सरसफाइ र भूसंरक्षणसम्बन्धी कार्यक्रम स्काउटका नियमित काम हुन्। यी काममा विद्यार्थी आफ्नो क्षमताअनुसार खट्छन्।

स्काउटमा अनुशासन भाषणबाट सिकाइँदैन, अभ्यासबाट सिकाइन्छ। तोकिएको समयमा भेला हुनु, नेतृत्वले दिएको निर्देशन पालना गर्नु, समूहमा आफ्नो भाग पूरा गर्नु र पालो कुर्नु जस्ता साना अभ्यासले नै अनुशासन बनाउँछन्। शिविरमा एक जना विद्यार्थी ढिला भयो भने सिङ्गो समूहको काम ढिला हुन्छ। यही अनुभवले समय पालनाको महत्त्व सिकाउँछ। यसरी बनेको अनुशासन विद्यालयमा मात्र सीमित रहँदैन, घर र समुदायमा पनि देखिन्छ।

चरित्र भनेको मानिसले नियमित रूपमा देखाउने व्यवहार हो। स्काउटले यही व्यवहारलाई दिनहुँको अभ्यासबाट बनाउँछ। भेटेको सामान फिर्ता गर्दा इमानदारी बढ्छ। बिरामी वा बुढापाकालाई सहयोग गर्दा दया र सहानुभूति बढ्छ। समूहमा नेतृत्व लिँदा जिम्मेवारी बोध हुन्छ। पैसा र स्रोत जोगाउँदा मितव्ययिता सिकिन्छ। नर्मदाले पनि उद्धार, वृक्षारोपण र स्वास्थ्य शिविरमा खटिएपछि आफूमा आत्मविश्वास र आत्मसन्तुष्टि बढेको अनुभव गरिन्। यसरी हिचकिचाउने विद्यार्थी कर्तव्यनिष्ठ नागरिकमा बदलिन्छ।

विद्यालयमा स्काउट समूह बनाएपछि गर्न सकिने काम धेरै छन्। विद्यालय र वरपरको सरसफाइ, विद्यालय बगैँचा र वृक्षारोपणको हेरचाह, प्रार्थना र कार्यक्रममा व्यवस्थापन, प्राथमिक उपचारको तालिम, यातायात र सडक सुरक्षामा सहयोग, तथा समुदायमा सचेतना कार्यक्रम यसका उदाहरण हुन्। यी काम गर्दा विद्यार्थीले पढाइसँगै जीवन उपयोगी सिप पनि सिक्छन्।

स्काउटमा जोडिन कुनै ठुलो योग्यता चाहिँदैन। नियम पालना गर्ने इच्छा, समयमा उपस्थित हुने बानी र सहयोग गर्ने मन भए पुग्छ। बाँकी कुरा क्रियाकलापमा खट्दै जाँदा आफैँ सिकिन्छ।