सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र एकता भनेको के हो
नेपाल सानो देश हो, तर यहाँ बस्ने मानिसहरू धेरै किसिमका छन्। कसैले हिन्दु धर्म मान्छन्, कसैले बौद्ध, कसैले इस्लाम, कसैले क्रिस्चियन र कसैले किरात। कसैको मातृभाषा नेपाली छ, कसैको मैथिली, कसैको तामाङ, कसैको भोजपुरी। चाडपर्व, वेशभूषा, खानपान र गीतसङ्गीत पनि ठाउँअनुसार फरक छन्। यति फरक भएर पनि हामी सबै एउटै देशका नागरिक हौँ। यही फरकपनलाई बुझ्ने, आदर गर्ने र त्यसैभित्र मिलेर बस्ने कुरा यो पाठको मूल विषय हो।
विविधता: एउटै समाज वा देशभित्र धर्म, जातजाति, भाषा, वेशभूषा, चाडपर्व र भूगोल फरकफरक हुने अवस्थालाई विविधता भनिन्छ।
सामाजिक सद्भाव: फरक धर्म, जात, भाषा र संस्कृति मान्ने मानिसहरूबिच रहने मेलमिलाप, आपसी सम्मान र मीठो सम्बन्धलाई सामाजिक सद्भाव भनिन्छ।
सहिष्णुता: अरूको धर्म, संस्कृति, भाषा र विचार आफ्नोभन्दा फरक भए पनि त्यसलाई सहने र सम्मान गर्ने व्यवहारलाई सहिष्णुता भनिन्छ।
सामाजिक एकता: विविधता भए पनि सबै समुदाय एउटै समाज र एउटै देशका सदस्य हौँ भन्ने भावनाले बाँधिएर बस्नुलाई सामाजिक एकता भनिन्छ।
यी तीन शब्द एकअर्कासँग जोडिएका छन्। पहिले मानिसले अर्काको फरकपनलाई सम्मान गर्छ, त्यो सहिष्णुता हो। त्यसपछि उनीहरूबिच मीठो सम्बन्ध बन्छ, त्यो सद्भाव हो। त्यही सम्बन्ध देशभरि फैलिँदा सबै एकै ठाउँमा उभिन्छन्, त्यो एकता हो। त्यसैले सहिष्णुता जगमा पर्छ र एकता त्यसमाथि उभिने घर हो।
विविधता कमजोरी होइन। फरक धर्म, भाषा, संस्कृति र भूगोलले नै नेपाललाई समृद्ध बनाएको छ।
नेपालको धार्मिक सहिष्णुता
नेपालमा पराप्रूव कालदेखि नै विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायहरू एउटै ठाउँमा सद्भाव र सम्मानका साथ बसिरहेका छन्। यो हिजोआज बनेको चलन होइन, इतिहासका पानाहरूमा यसका प्रस्ट प्रमाणहरू भेटिन्छन्। तलका उदाहरणहरू हेर्दा नेपाली समाजले फरक आस्थालाई कसरी ठाउँ दिँदै आयो भन्ने कुरा छर्लङ्ग हुन्छ।
- राजा मानदेवको परिवारमा शैव र वैष्णव दुवै धर्मको अभ्यास थियो।
- प्रताप मल्लले पादरीहरूलाई काठमाडौँमा बस्नका लागि अनुमति दिएका थिए।
- पृथ्वीनारायण शाहले हतियार बनाउन मुस्लिम कालिगढ ल्याएका थिए।
- जानकी मन्दिर परिसरमा मस्जिद पनि छ।
- स्वयम्भू र पशुपतिनाथलाई बौद्ध र हिन्दु दुवै सम्प्रदायले पूजा गर्छन्।
यी उदाहरणले एउटै कुरा भन्छन्। नेपालमा धार्मिक सम्प्रदायबिच झैझगडा भएको कुनै इतिहास छैन। राजाहरूले अर्को धर्म मान्नेलाई देश निकाला गरेनन्, उल्टै काम र बसोबासको ठाउँ दिए। सर्वसाधारणले पनि एउटै तीर्थस्थललाई आआफ्नो तरिकाले पुज्दै आए। यही कारण नेपाललाई धार्मिक सहिष्णुताको उदाहरणीय देश मानिन्छ। एकअर्काको धर्मलाई सम्मान गर्दै यो सहिष्णुतालाई बचाउनु हामी सबैको जिम्मेवारी हो।
सहिष्णु हुनु भनेको आफ्नो धर्म वा संस्कृति छोड्नु होइन। आफ्नो आस्था दृढसँग मान्दै अर्काको आस्थालाई पनि उत्तिकै आदर गर्नु नै सहिष्णुता हो। साथै सहिष्णुता भनेको चुपचाप सहेर बस्नु मात्र पनि होइन, अर्काको चाडपर्व र दुःखसुखमा सहभागी हुनु पनि यसैभित्र पर्छ।
जातजाति, भाषा र संस्कृतिको विविधतामा सद्भाव
हाम्रो देशमा धेरै जातजातिको बसोबास छ। उनीहरूका आआफ्नै चाडपर्व, वेशभूषा र भाषाहरू छन्। यहाँ सबै जातजाति एकआपसमा मिलेर बसेका छन्। एउटा समुदायको चाडपर्व आउँदा अर्को समुदायका मानिसले शुभकामना आदान प्रदान गर्छन् र सहभागिता पनि जनाउँछन्। अहिले त सबै जातजातिले एकअर्काका चाडपर्व मनाउने चलन नै बढिरहेको छ।
भाषाको हकमा पनि नेपालले फराकिलो बाटो रोजेको छ। नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। अहिले आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने व्यवस्था संविधानमा उल्लेख छ। यसको अर्थ हो, कुनै पनि बालबालिकाले आफ्नो घरको भाषा विद्यालयमा लुकाउनु पर्दैन। जातीय, सांस्कृतिक र भाषिक विविधता भए पनि सबैले एकआपसमा सद्भाव कायम गर्दै बसिरहेका छन्। यही विविधतालाई सम्मान गरिएकाले नै हामी एकतामा बाँधिएका छौँ।
नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्, र आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने व्यवस्था संविधानमा उल्लेख छ।
भौगोलिक र क्षेत्रीय विविधताले जोडेको देश
नेपाल हिमाल, पहाड र तराई मिली बनेको मुलुक हो। तराईले हामीलाई खाद्यान्न प्रदान गरेको छ। हिमाल र पहाडले मनोरम सुन्दरताका साथै स्वच्छ हावापानी दिएको छ। एउटा क्षेत्रसँग जे छ, त्यो अर्को क्षेत्रसँग छैन, र त्यही कारण तीनवटै क्षेत्र एकअर्कामा भर पर्छन्। यसरी भूगोलको फरकपनले देशलाई टुक्र्याउने होइन, जोड्ने काम गरेको छ।
देशका फरकफरक भागले देशलाई के दिएका छन् भन्ने कुरा तलको तालिकामा राखिएको छ। यी सबै मिलेर एउटै नेपाल बनेको छ।
| क्षेत्र वा प्रदेश | देशलाई दिएको योगदान |
| तराई | हामीलाई खाद्यान्न प्रदान गरेको |
| हिमाल र पहाड | मनोरम सुन्दरताका साथै स्वच्छ हावापानी दिएको |
| सुदूरपश्चिम | प्राकृतिक सुन्दरता र सांस्कृतिक विविधताले नेपाललाई समृद्ध बनाएको |
| कर्णाली प्रदेश | खस सभ्यताको पहिचान दिएको र जडीबुटीको प्रचुर सम्भावना रहेको |
| उत्तरका हिमशृङ्खला | जल सम्पदाका अटुट स्रोत |
| कोशी प्रदेश | विश्वलाई चिनाउने सगरमाथा रहेको |
| मधेस | हामीलाई मिथिला सभ्यता दिएको |
| बागमती प्रदेश | धार्मिक र ऐतिहासिक सम्पदाहरूले अद्वितीय बनेको |
| गण्डकी प्रदेश | पर्यटनको सम्भावना बोकेको प्रदेश |
| लुम्बिनी | विश्वमा शान्ति फैलाउने बुद्धको पावन जन्मभूमि |
यसरी भौगोलिक र क्षेत्रीय विविधताले नेपाललाई समृद्ध र एकताबद्ध बनाएको छ। एउटा ठाउँको अन्नले अर्को ठाउँको भान्सा चल्छ, एउटा ठाउँको पानीले अर्को ठाउँको बत्ती बल्छ र एउटा ठाउँको सम्पदाले सिङ्गो देशको नाम फैलिन्छ। यही भौगोलिक र क्षेत्रीय विविधतालाई सम्मान गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो।
विविधतामा रमाउँदा बन्ने राष्ट्रिय एकता
हामी जुनसुकै भाषा, धर्म र जातजातिका भए पनि हामीले अरूका धर्म, भाषा र जातजाति, पेसा, पहिरन, खानपानलगायत अन्य विविधताको सम्मान गर्नुपर्छ। एकआपसमा सहिष्णु व्यवहार गर्नुपर्छ। विविधतालाई बोझ ठान्ने होइन, त्यसमा रमाउन सक्नुपर्छ। यसरी गर्दा मात्र राष्ट्रिय एकता सुदृढ हुन्छ। अर्काको संस्कृतिलाई हेर्दा जिज्ञासा र माया जाग्यो भने त्यो समाज कहिल्यै टुक्रिँदैन।
अरूको धर्म, भाषा, जातजाति, पेसा, पहिरन र खानपानको सम्मान गर्दै, एकआपसमा सहिष्णु व्यवहार गर्दै र विविधतामा रमाउँदा नै राष्ट्रिय एकता सुदृढ हुन्छ।
सामाजिक सद्भाव कायम गर्ने उपाय
सद्भाव कुनै ठुलो भाषण वा कानुनले मात्र बन्ने कुरा होइन। यो दैनिक व्यवहारबाट बन्छ। विद्यार्थीले आफ्नै कक्षा, टोल र घरबाट गर्न सक्ने कामहरू यी हुन्।
- एकअर्काको धर्म र आस्थालाई सम्मान गर्ने र कसैको पूजा वा प्रार्थनामा बाधा नपुर्याउने।
- अरूका चाडपर्वमा शुभकामना दिने र सम्भव भएसम्म सहभागी हुने।
- सबै मातृभाषालाई बराबर आदर गर्ने र कसैको भाषा वा बोलीको खिल्ली नउडाउने।
- जात, धर्म, लिङ्ग वा क्षेत्रका आधारमा भेदभाव नगर्ने र छुवाछुत नमान्ने।
- विद्यालय र टोलका सामूहिक काममा सबै समुदायलाई सहभागी गराउने।
- कुनै समुदायविरुद्धको हल्ला र नफरतपूर्ण कुरा सुन्दा त्यसलाई नफैलाउने।
सामाजिक एकताका फाइदा
- समाजमा शान्ति र सुरक्षा कायम हुन्छ।
- झैझगडा र हिंसा घट्छ, त्यसैले विकासका काम छिटो अघि बढ्छन्।
- सबै समुदायले आफ्नो भाषा, संस्कृति र चाडपर्व निर्भय भई जोगाउन पाउँछन्।
- दुःख परेका बेला एकअर्काको साथ र सहयोग पाइन्छ।
- देशप्रतिको माया बढ्छ र राष्ट्रिय एकता सुदृढ हुन्छ।
- बाहिरी विश्वमा देशको छवि राम्रो बन्छ, जसले पर्यटन र लगानी बढाउँछ।
कक्षामा गर्ने काम
- नेपालमा हुने सहिष्णुताका गतिविधिलाई समेटेर संवादको नमुना तयार पार्नुहोस् र कक्षामा संवाद पनि गर्नुहोस्।
- सामाजिक सद्भाव कायम राख्न तपाईंका तर्फबाट गर्न सक्ने योगदानको सूची बनाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।