नेपालमा प्रचलित सामाजिक परम्परा र प्रचलन

नेपालमा विभिन्न जातजाति र समुदाय बसोबास गर्छन्। हरेक समुदायसँग आफ्नै किसिमका काम गर्ने तरिका छन्। कसैको घरमा बिहे छ भने छिमेकी कसरी जुट्ने, खेतमा रोपाइँ छ भने श्रम कसले दिने, गाउँमा झगडा पर्‍यो भने कसले मिलाउने, यी सबै कुरा मिलाउन समुदायले पुस्तौँदेखि आफ्नै चलन बनाएको हुन्छ। यस्ता चलनहरू कुनै कार्यालयले लेखेर बनाएका होइनन्। समुदायका मानिसहरूको आपसी सहमति र विश्वासले चलाएका हुन्।

नेपालका सामाजिक परम्परा र प्रचलनहरूलाई हेर्दा एउटा साझा कुरा भेटिन्छ। ती सबैले मानिसलाई एक्लै छाड्दैनन्। कोही बिरामी परोस् वा कसैको घरमा संस्कार होस्, समुदाय आफैँ आइपुग्छ। कतिपय प्रचलनले काम बाँड्छन्, कतिपयले पैसा जुटाउँछन्, कतिपयले नेतृत्व दिन्छन् र कतिपयले मनोरञ्जनसँगै नयाँ पुस्तालाई समाजका नियम सिकाउँछन्। तलका प्रचलनहरू फरक फरक समुदायका हुन्, तर तिनको काम एउटै दिशामा छ, समाजलाई जोडेर राख्ने।

गुठी नेवार समुदायमा बढी प्रचलित महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। यसको सुरुआत लिच्छविकालदेखि भएको मानिन्छ। त्यसैले यो नेपालका धेरै पुराना सामाजिक परम्पराहरूमध्ये एक हो। गुठीले नेवार समुदायमा हुने जन्मदेखि मृत्युसम्मका सबै संस्कारहरूको व्यवस्थापन गर्छ। नामकरण, पास्नी, इहीदेखि लिएर मृत्युपछिका कामसम्म गुठीकै जिम्मेवारीमा पर्छन्।

नेवारी समुदायमा मनाइने जात्रा, पर्व र संस्कारको सञ्चालन, रेखदेख र प्रवर्धन गर्ने काम पनि गुठीकै हो। यसरी गुठीले नेवारी जीवनशैलीका सामाजिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षलाई जीवित राख्ने काम गरिरहेको छ। यो त्यस समुदायको सांस्कृतिक पहिचान नै हो। धार्मिक तथा सामाजिक कार्यका लागि अन्य समुदायमा पनि यस्तै परम्परा प्रचलित रहेको पाइन्छ।

भेजा मगर समुदायको पहिचान दिने मौलिक परम्परा हो। भेजाको खास अर्थ भनेको म मेरो दाजुभाइ खलकसँगै छु (सरोभाइ) भन्ने हो। अर्थात् यो परम्पराले एउटै खलकका मानिसहरू सधैँ एकआपसमा जोडिएका छन् भन्ने भाव बोक्छ। मगर समुदायका परम्परागत संस्कारको प्रचलनलाई निरन्तरता दिन भेजाले महत्त्वपूर्ण योगदान गरेको पाइन्छ।

यसमा सरोभाइ (तेर दिने दाजुभाइ) ले सम्बन्धित परिवारलाई विभिन्न संस्कार गर्न आवश्यक नगद तथा जिन्सी गच्छेअनुसार सङ्कलन गरी दिइन्छ। यहाँ गच्छेअनुसार भन्ने शब्द महत्त्वपूर्ण छ। जसको जति सक्ने हैसियत छ, उसले त्यति नै दिन्छ। त्यसैले गरिब परिवारलाई पनि संस्कार गर्न गाह्रो हुँदैन। यसरी भेजा संस्कारले मगर समुदायमा सञ्चालन हुने सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक कार्य गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सहयोग, सहकार्य र आपसी मेलमिलापको अनुपम सङ्गम यस प्रचलनमा रहेको देखिन्छ।

पर्म र पैँचो नेपाली ग्रामीण समाजका महत्त्वपूर्ण प्रचलन हुन्। पर्म विशेष गरी कृषि कार्यमा श्रम सहयोग लिने र दिने एक प्रकारको अभ्यास हो। यस परम्पराअनुसार समुदायमा कसैको कुनै कार्य गर्नु छ भने त्यो कार्य गर्न समुदायका अन्य परिवारका सदस्यले श्रम सहयोग गर्छन्। आफूलाई जुन कार्य गर्न जति जना र जति समयमा श्रम सहयोग गरेका छन्, उनीहरूको त्यस्तै वा अन्य काम गर्न आफूले पनि त्यति नै जनाले त्यति नै समय श्रम सहयोग गर्नुपर्छ।

घरायसी कार्यका लागि कुनै पनि वस्तु वा सामग्री सापटी लिने परम्परालाई पैँचो भनिन्छ। यस परम्परामा सामान जति मात्रामा पैँचो लिइएको छ, त्यती नै मात्रामा फिर्ता गर्नुपर्ने हुन्छ। छिमेकीबाट चामल, तेल वा गहुँ सापटी लिएर पछि उति नै फिर्ता गर्नु यसैको उदाहरण हो। यी परम्पराले सामाजिक सहयोग, सद्भाव र एकतालाई जीवन्त राख्न मदत पुर्‍याएका छन्।

ढिकुर थकाली समुदायको आर्थिक सहकारी सञ्चालन गर्ने परम्परागत प्रचलन हो। यसमा थकाली समुदायका व्यक्तिहरूबाट तोकिएको रकम सङ्कलन गरिन्छ। सङ्कलन गरिएको एकमुष्ट रकमलाई आवश्यकता र सहमतिको आधारमा तोकिएको सदस्यले प्रयोग गर्छ। यो प्रक्रिया निश्चित समयभित्र सबै सदस्यहरूले एकमुष्ट तोकिएको रकम पाउने गरी सञ्चालन भइरहन्छ।

यस प्रचलनले थकाली समुदायमा पुँजी निर्माण गरी आर्थिक क्रियाकलाप सञ्चालन गर्न ठुलो सहयोग गर्छ। एउटा सदस्यले एक्लै जोहो गर्न नसक्ने ठुलो रकम ढिकुरबाट एकैपटक पाउँछ र त्यसले व्यापार वा अन्य काम सुरु गर्न सक्छ। सहयोग, समानता, सदासयता यस प्रचलनका मुख्य विशेषता हुन्।

बडघर नेपालको पश्चिम तराईमा बसोबास गर्ने थारु समुदायको परम्परागत सामाजिक प्रचलन हो। बडघरले थारु समुदायको नेतृत्व गर्छ। प्रत्येक वर्ष माघी पर्वका दिन थारु समुदायका सदस्यहरूको सहमतिमा बडघरको छनोट गरिन्छ। भोट हालेर होइन, सबैको सहमतिमा छनोट हुने हुँदा छानिएको व्यक्तिप्रति समुदायको विश्वास हुन्छ।

समुदायमा हुने झैझगडाको मेलमिलाप, विकास निर्माण, विवाह संस्कार, पूजा पाठ आदिको व्यवस्थापन बडघरले गर्छ। यसले थारुको परम्परा र संस्कृतिको संरक्षण र प्रवर्धन गर्ने कार्यमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आइरहेको छ। वर्षैपिच्छे छनोट हुने हुँदा नेतृत्व एउटै व्यक्तिमा अड्किँदैन र समुदायले हरेक वर्ष आफ्नो निर्णय दोहोर्‍याउने अवसर पाउँछ।

माइजन विशेष गरेर मधेस प्रदेशमा प्रचलित परम्परागत प्रचलन हो। यस प्रचलनअनुसार समुदायका सम्बन्धित जातिको भेलाले सहमतिको आधारमा माइजन चुनिन्छ। सम्बन्धित जातिको सहमति रहुन्जेल माइजनले आफ्नो भूमिका सम्पन्न गर्छ। अर्थात् समुदायको विश्वास नै उसको कार्यकाल हो।

माइजन सम्बन्धित जातिको मुख्य अगुवा व्यक्तिको रूपमा रहन्छ। यसको मुख्य कार्य आफ्नो जातिभित्रका झैझगडाहरू मिलाउने, जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कारका साथै विभिन्न चाड पर्वमा भोजभतेरको व्यवस्थापन गर्ने हो। यसरी माइजनले सम्बन्धित जातिको सामाजिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र न्यायिक कार्यमा नेतृत्व गर्छ।

गुरुङ समुदायमा प्रचलित परम्परामध्ये रोदी पनि एक महत्त्वपूर्ण परम्परा हो। यो परम्पराअनुसार साँझपख गुरुङ युवा युवतीहरू रोदीघरमा भेला हुन्छन्। रोदीघरमा उनीहरूले अभिभावकका साथमा गीत र नाच प्रस्तुत गरी मनोरञ्जन गर्छन्। अभिभावक सँगै हुने हुँदा यो भेला मनोरञ्जनसँगै सिकाइको ठाउँ पनि बन्छ।

यसका साथै भोलि हुने कामको बाँडफाँट गर्ने, मेलापर्वमा सहभागी हुने सल्लाह गर्नेसमेत काम हुन्छ। त्यसैले रोदी कामको योजना बन्ने ठाउँ पनि हो। यसरी गुरुङ समुदायमा प्रचलित रोदीले मनोरञ्जन दिनका साथै सामाजिकीकरणलाई बलियो बनाउन सहयोग गर्छ।

माथिका सबै प्रचलन फरक फरक समुदायका भए पनि तिनले समाजलाई दिने कुरा मिल्दोजुल्दो छ। कसैले श्रम जुटाउँछ, कसैले पुँजी जुटाउँछ, कसैले नेतृत्व दिन्छ र कसैले नयाँ पुस्तालाई समाजसँग जोड्छ। यिनले मानिसलाई एक्लै दुःख भोग्न दिँदैनन्, त्यही नै तिनको सबैभन्दा ठुलो महत्त्व हो। एउटै तालिकामा राखेर हेर्दा कुन प्रचलन कुन समुदायको हो र कसले के काम गर्छ भन्ने सजिलै छुट्टिन्छ।

• नेपालमा प्रचलित सामाजिक प्रचलनको महत्त्व र यिनीहरूको संरक्षणका लागि गर्नुपर्ने कार्य समेटी तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• तपाईंको समुदायमा प्रचलित परम्परागत प्रचलनको सकारात्मक र सुधार गर्नुपर्ने पक्षहरू पहिचान गरी सुधारका लागि सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।