अध्ययन प्रतिवेदन कसरी तयार पारिन्छ
कुनै विषयबारे आफैँ खोजी गरेर पत्ता लगाएका कुरालाई क्रम मिलाएर लेखेर राख्नु नै अध्ययन प्रतिवेदन हो । परियोजना कार्यमा विद्यार्थीहरू समूह बनाउँछन्, एउटै विषय छान्छन्, पुस्तकालयका पुस्तक पल्टाउँछन् वा इन्टरनेटबाट सामग्री खोज्छन् र भेटेका कुरालाई एउटै लेखमा मिलाएर राख्छन् । यसरी लेखिएको प्रतिवेदन पढ्ने जोसुकैले अध्ययन किन गरियो, कसरी गरियो र के पत्ता लाग्यो भन्ने थाहा पाउँछ ।
प्रतिवेदनका भागहरू यी हुन् :
- शीर्षक : अध्ययन कुन विषयमा गरिएको हो भन्ने जनाउने नाम ।
- परिचय : अध्ययन किन र कसका भनाइअनुसार सुरु गरियो भन्ने छोटो कुरा ।
- उद्देश्य : यस अध्ययनबाट के-के पत्ता लगाउन खोजिएको हो ।
- विधि : सूचना कहाँबाट र कसरी जुटाइयो ।
- पत्ता लागेका कुराहरू : अध्ययनबाट भेटिएका मुख्य जानकारी ।
- निष्कर्ष : सबै जानकारी जोडेर निस्केको अन्तिम भनाइ ।
राष्ट्रिय सम्पदाको अध्ययन गर्दा उद्देश्य यसरी लेख्न सकिन्छ :
- (क) राष्ट्रिय सम्पदाहरू पहिचान गर्न
- (ख) राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व र संरक्षणका उपायहरू खोजी गर्न
यस्तो अध्ययनको विधि सरल हुन्छ । पुस्तकालय तथा इन्टरनेटबाट अध्ययन गरेर सूचना जुटाइन्छ । विधि लेख्दा जुन बाटोबाट सूचना ल्याइएको हो त्यही मात्र लेख्नुपर्छ, किनभने पछि कसैले त्यही बाटो हिँडेर उही कुरा जाँच्न सक्नुपर्छ ।
राष्ट्रिय सम्पदा भनेको के हो
राष्ट्रिय सम्पदा : राष्ट्रिय स्तरमा आर्थिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व राख्ने सम्पदाहरू नै राष्ट्रिय सम्पदाहरू हुन् ।
यो परिभाषाभित्र चार वटा कसी लुकेका छन् । कुनै वस्तु वा प्रचलनले देशलाई आर्थिक लाभ दिन्छ भने त्यो आर्थिक महत्त्वको हुन्छ । पुस्ता-पुस्तादेखि मानिसहरूको बानी, व्यवहार र मान्यतासँग गाँसिएको छ भने सांस्कृतिक महत्त्वको हुन्छ । विगतका घटना वा कालखण्डको साक्षी बनेको छ भने ऐतिहासिक महत्त्वको हुन्छ, र आस्था तथा पूजाआजासँग जोडिएको छ भने धार्मिक महत्त्वको हुन्छ । एउटै सम्पदाले यीमध्ये एकभन्दा बढी महत्त्व एकैपटक बोकेको पनि हुन सक्छ ।
सम्पदाहरू हाम्रा राष्ट्रिय पहिचान र गौरव पनि हुन् । अरू देशका मानिसले नेपाललाई चिन्ने एउटा ठूलो बाटो यिनै सम्पदा हुन्, र नेपालीले आफूलाई नेपाली भनेर चिन्ने आधार पनि यिनै हुन् ।
प्राकृतिक सम्पदा
प्राकृतिक सम्पदा : प्रकृतिमा उपलब्ध स्रोतसाधनलाई प्राकृतिक सम्पदा भनिन्छ ।
नेपाल प्राकृतिक स्रोतसाधनमा सम्पन्न देश हो । नदी, खोला, ताल, वनजङ्गल, पहाड आदि प्राकृतिक सम्पदाका उदाहरण हुन् । यी कसैले बनाएका होइनन्, प्रकृतिले नै दिएका हुन् । तर यसको अर्थ यिनी कहिल्यै नसकिने भन्ने होइन । जङ्गल फाँडिँदै गयो भने वन रहँदैन, फोहोर मिसिँदै गयो भने तालको पानी काम नलाग्ने हुन्छ । त्यसैले प्राकृतिक सम्पदाको रक्षा गर्ने जिम्मा पनि मानिसकै हो ।
सांस्कृतिक सम्पदा
सांस्कृतिक सम्पदा : विगतदेखि प्रचलन र प्रयोगमा रहेका संस्कार, संस्कृति र मूल्य मान्यतामा आधारित रहेका सम्पदा सांस्कृतिक सम्पदाहरू हुन् ।
सांस्कृतिक सम्पदामा पनि नेपाल धनी छ । यहाँ धेरै समुदाय बसोबास गर्छन् र प्रत्येक समुदायसँग आफ्नै चाडपर्व, आफ्नै संस्कार, आफ्नै बाजा, आफ्नै खानपान र आफ्नै सिप छ । यी सबै मिलेर नेपालको साझा सांस्कृतिक सम्पदा बन्छ । प्राकृतिक सम्पदा प्रकृतिले दिएको हो भने सांस्कृतिक सम्पदा मानिसले पुस्ता-पुस्ता गरी बनाउँदै र जोगाउँदै ल्याएको हो । यही फरक दुई प्रकारका सम्पदाको जरो फरक हो ।
मूर्त सम्पदा र अमूर्त सम्पदा
सम्पदालाई अर्को तरिकाले पनि छुट्याइन्छ । कुन सम्पदा आँखाले देखिन्छ र हातले छोइन्छ, कुन सम्पदा देखिँदैन तर मनले अनुभव गरिन्छ, यही आधारमा सम्पदाका दुई प्रकार बन्छन् ।
मूर्त सम्पदा : भौतिक स्वरूप भएका सम्पदाहरूलाई मूर्त सम्पदा भनिन्छ, जस्तै : वनजङ्गल, धार्मिक स्थल, गढी आदि ।
अमूर्त सम्पदा : भौतिक उपस्थिति नहुने तर अनुभूत गर्न सकिने सम्पदालाई अमूर्त सम्पदा भनिन्छ, जस्तै : परिकार बनाउने तरिका, पूजा विधि, विभिन्न संस्कार मनाउने पद्धति र प्रचलन आदि ।
| आधार | मूर्त सम्पदा | अमूर्त सम्पदा |
| स्वरूप | भौतिक स्वरूप हुन्छ, देख्न र छुन सकिन्छ । | भौतिक उपस्थिति हुँदैन, अनुभूत मात्र गर्न सकिन्छ । |
| उदाहरण | वनजङ्गल, धार्मिक स्थल, गढी | परिकार बनाउने तरिका, पूजा विधि, संस्कार मनाउने पद्धति |
| कसरी जोगिन्छ | मर्मत, जीर्णोद्धार र सरसफाइबाट | नियमित अभ्यास गरेर र नयाँ पुस्तालाई सिकाएर |
| हराएमा | भत्किएपछि पहिलेकै रूपमा फर्काउन गाह्रो हुन्छ । | अभ्यास छोडेपछि बिस्तारै लोप हुन्छ । |
प्राकृतिक र सांस्कृतिक भन्ने बाँडफाँट अनि मूर्त र अमूर्त भन्ने बाँडफाँट एउटै होइनन् । वनजङ्गल प्राकृतिक पनि हो र मूर्त पनि हो । पूजा विधि सांस्कृतिक हो तर अमूर्त हो । त्यसैले कुनै सम्पदाको नाम दिइँदा दुवै प्रश्न छुट्टाछुट्टै सोध्नुपर्छ : यो कसले दियो, र यो छुन सकिन्छ कि सकिँदैन ।
सम्पदाको महत्त्व
सम्पदा जोगाउनु भनेको पुरानो कुरालाई माया गर्ने रहर मात्र होइन । सम्पदाले देशलाई पहिचान, ज्ञान र आम्दानी तिनै दिन्छ । यसका मुख्य महत्त्व यी हुन् :
- नेपालको पहिचान स्थापित हुने
- नेपाल सामाजिक, सांस्कृतिक, धार्मिक र ऐतिहासिक तथ्यको जानकारी प्राप्त हुने
- सम्पदाको विश्वभर चिनारी हुने
- पर्यटन क्षेत्रको विकास हुने
- आर्थिक विकासमा टेवा पुग्ने
- वातावरणीय सन्तुलन कायम हुन मदत पुग्ने
- संरक्षण र संवर्धनमा मदत पुग्ने
पर्यटन, आम्दानी र पहिचान तीन वटा छुट्टाछुट्टै कुरा होइनन् । सम्पदा राम्ररी जोगिएपछि पर्यटक आउँछन्, पर्यटक आएपछि स्थानीय मानिसले काम र आम्दानी पाउँछन्, र त्यही आम्दानीले सम्पदा जोगाउने काम फेरि सजिलो बनाउँछ ।
सम्पदा संरक्षणका उपायहरू
- सम्पदाको विवेकपूर्ण उपयोग गर्नुपर्छ ।
- सम्पदाको अतिक्रमण गर्नुहुँदैन ।
- सम्पदाको महत्त्वबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ ।
- जीर्ण सम्पदाको समयमै जीर्णोद्धार र पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ ।
- सम्पदा वरपर सरसफाइ गर्नुपर्छ ।
- सम्पदा आसपासका क्षेत्रमा प्रदूषण हुन दिनुहुँदैन ।
यी उपायमध्ये अधिकांश ठूलो खर्च नचाहिने काम हुन् । वरपर फोहोर नफाल्नु, भित्तामा नाम नकोर्नु, बाटो मिचेर पसल वा घर नबनाउनु, चर्किएको भाग समयमै मर्मत गराउनु, यति गर्दा पनि सम्पदाको आयु धेरै लामो हुन्छ । अमूर्त सम्पदाको हकमा संरक्षण भनेको त्यसलाई प्रयोगमै राख्नु हो । जुन बाजा कसैले बजाउँदैन, त्यो बाजा एक पुस्तामै हराउँछ ।
सम्पदा हाम्रो साझा निधि
सम्पदाहरू हाम्रा अमूल्य निधि हुन् । यिनको संरक्षण र प्रवर्धनमा हामी सबैको चासो र सक्रियता रहनुपर्छ । यो जिम्मा सरकार वा कुनै एक कार्यालयको मात्र होइन । सम्पदा जुन गाउँ वा सहरमा छ, त्यहीँका मानिस त्यसका पहिलो रक्षक हुन् । विद्यार्थीले पनि सफाइ, जनचेतना र सही व्यवहारबाट यसमा भाग लिन सक्छन् । तब मात्र हाम्रा पहिचानलाई सदैव जीवन्त राख्न सकिन्छ ।
सम्पदा बनाउन पुस्तौँ लाग्छ तर बिगार्न एक दिन पुग्छ । त्यसैले संरक्षण भनेको बिग्रेपछि गर्ने मर्मत होइन, बिग्रिन नदिने दैनिक बानी हो ।
क्रियाकलाप
- विभिन्न सम्पदा झल्किने चित्र सङ्कलन गरी चार्ट पेपरमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
- 'हाम्रा सम्पदा: हाम्रा पहिचान' विषयमा कक्षामा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता सञ्चालन गर्नुहोस् ।
- हाम्रा सम्पदालाई बचाइ राख्न विद्यालयमा सामूहिक रूपमा गर्न सकिने परम्परागत मौलिक परिकार वा अन्य सामग्री बनाउने वा कुनै एक मौलिक बाजा बजाउने वा स्थानीय खेल वा स्थानीय चाडपर्वसँग सम्बन्धित कुनै एक मौलिक अभ्यास गर्नुहोस् ।
- तपाईंको समुदायमा रहेका मूर्त र अमूर्त सम्पदाहरूको खोजी गरी सूची तयार पार्नुहोस् ।
- आफ्नो समुदायको नजिकको सांस्कृतिक सम्पदाको भ्रमण गरी प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस् ।
सम्पदा स्थलमा पुग्दा भित्ता, मूर्ति वा ढुङ्गामा नाम कोर्नु हुँदैन र कुनै सामग्री उठाएर ल्याउनु हुँदैन । जीर्ण भएका भाग चढ्न वा अडेस लाग्न पनि हुँदैन, किनभने त्यस्तो भाग जुनसुकै बेला भत्कन सक्छ ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।