हाम्रा धार्मिक एवम् सांस्कृतिक क्रियाकलाप

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक देश हो। यहाँ दशभन्दा बढी धर्म मान्ने मानिस बसोबास गर्छन्। कतै मन्दिरको घण्टी बज्छ, कतै गुम्बामा प्रार्थना हुन्छ, कतै मस्जिदबाट अजानको स्वर आउँछ र कतै चर्चमा भजन गाइन्छ। यी सबै एउटै देशभित्र, धेरैपटक एउटै टोलभित्र सँगै चलिरहेका हुन्छन्।

जन्मदेखि मृत्युसम्म गरिने संस्कारहरू हरेक समुदायले आआफ्ना धार्मिक मान्यताअनुसार नै गर्छन्। बच्चाको नाम राख्ने बेला, अन्न खुवाउने बेला, विवाह गर्ने बेला र मृत्यु भएपछि गरिने विधि कुन हुने भन्ने कुरा त्यो परिवारले मान्ने धर्मले तय गर्छ। त्यसैले फरक धर्म मान्ने दुई छिमेकी परिवारमा एउटै अवसरका विधि फरक फरक देखिन्छन्, तर दुवैको उद्देश्य भने जीवनका महत्त्वपूर्ण मोडहरूलाई मर्यादित बनाउनु नै हो।

धर्मसँग जोडिएका कामलाई दुई तरिकाले हेर्न सकिन्छ। पूजा, प्रार्थना, व्रत र दान जस्ता कुरा आस्थासँग सिधै जोडिएका हुन्छन्। चाड मनाउने, नाचगान गर्ने, विशेष परिकार पकाउने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने कुराहरू समुदायले सँगै गर्छ र पुस्तादेखि पुस्तासम्म सर्दै जान्छ।

हिन्दुहरू पूजापाठ गर्न मठमन्दिर जान्छन्। उनीहरूका प्रमुख देवता ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर हुन्। यस समुदायका मानिसले मनाउने चाडपर्वहरू दसैँ, तिहार, तिज, होली, छठ आदि हुन्। दसैँमा टाढा गएका आफन्त घर फर्कन्छन् र ठुलाबाट टीका र आशीर्वाद लिने चलन छ। तिहारमा पाँच दिनसम्म दीप बालिन्छ र भाइटीकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई गाँठो कस्ने काम गर्छ।

परोपकार गर्नु, दान गर्नु र व्रत बस्नु यस धर्मका मुख्य धार्मिक क्रियाकलाप हुन्। व्रत बस्नु भनेको केवल नखानु मात्र होइन, आफूलाई संयममा राख्ने अभ्यास पनि हो। दान र परोपकारले अभाव भएकालाई सहयोग पुग्छ, त्यसैले यी कामले समाजलाई नै फाइदा गर्छन्।

बौद्ध धर्मावलम्बीहरू पूजा आराधना गर्न गुम्बा र चैत्य जान्छन्। बौद्ध धर्ममा हिनयान, महायान र वज्रयान गरी तीन सम्प्रदायका मानिस छन्। बौद्ध धर्मावलम्बीको मुख्य चाड बुद्ध जयन्ती हो। यही दिन गौतम बुद्धको जन्म भएको मानिन्छ र गुम्बा तथा चैत्यहरूमा दीप बालेर, ध्वजा फहराएर र प्रार्थना गरेर यो चाड मनाइन्छ।

अहिंसाको पक्षपोषण गर्नु, सत्यको पालना गर्नु र बुद्धको सन्देश प्रवाह गर्नु यस धर्मका मुख्य धार्मिक क्रियाकलाप हुन्। अहिंसा भनेको कुनै पनि प्राणीलाई दुःख नदिनु हो। यसैले बौद्ध धर्ममा बोली र व्यवहार दुवैमा नरम हुनुपर्छ भन्ने सिकाइन्छ।

किराँत धर्मावलम्बीहरू प्रकृतिको पूजा गर्छन्। माटो, ढुङ्गा, रुख, खोला र आकाशलाई नै पवित्र मानेर उनीहरू पूजा गर्छन्, त्यसैले उनीहरूका धेरै पर्व खेतीपातीको समयसँग जोडिएका छन्। यस समुदायमा मनाइने प्रमुख चाडहरू उँधौली र उँभौली हुन्। जाडो लाग्न थालेपछि मानिस र चराचुरुङ्गी तल्लो भेगतिर झर्ने समयमा उँधौली मनाइन्छ भने गर्मी सुरु भएपछि माथिल्लो भेगतिर उक्लने समयमा उँभौली मनाइन्छ।

धार्मिक पर्वहरूमा यिनीहरू धान नाच र चण्डी नाच नाच्छन्। यी नाच एक्लै नाचिँदैनन्। सबै जना हात समातेर गोलो घेरामा उभिन्छन् र एउटै लयमा पाइला चाल्छन्, त्यसैले यी नाचले समुदायलाई एकै ठाउँमा जम्मा गर्ने र आपसी नजिकपन बढाउने काम गर्छन्।

यहाँ इस्लाम सम्प्रदायका मानिस पनि बसोबास गर्छन्। उनीहरू अल्लाहको प्रार्थना गर्छन्। मस्जिदमा गई नमाज पढ्छन्। इस्लाम धर्मावलम्बीले एक महिनासम्म रमजान मनाउँछन्। रमजानको महिनाभर बिहान झिसमिसेदेखि साँझसम्म केही नखाई नपिई बस्ने चलन छ, यसैलाई रोजा भनिन्छ।

इस्लाम धर्मावलम्बीले मनाउने प्रमुख चाडपर्व इद उल फित्र, इद उल अजा, मोहरम आदि हुन्। दान गर्नु, रोजा बस्नु र हज गर्नु यस धर्मका मुख्य धार्मिक गतिविधि हुन्। हज भनेको जीवनमा एकपटक पवित्र मानिएको स्थानको तीर्थयात्रा गर्नु हो।

सिख सम्प्रदायका मानिस पनि यहाँ बसोबास गर्दछन्। उनीहरू भजन कीर्तन गर्न गुरुद्वारा जान्छन्। यस सम्प्रदायमा मनाइने मुख्य चाडपर्व वैशाखी, गुरु नानक जयन्ती आदि हुन्। गुरुद्वारामा सबै जना भुइँमा सँगै बसेर खाना खाने चलन छ, जसले सानो र ठुलो भन्ने भेद हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ।

नेपालमा जैन धर्मावलम्बीहरू पनि छन्। यस सम्प्रदायमा मनाइने मुख्य चाडपर्वहरू महावीर जयन्ती, दिवाली, परयुसना आदि हुन्। जैन धर्ममा पनि कुनै जीवलाई हानि नगर्ने कुरालाई ठुलो महत्त्व दिइन्छ।

इसाई धर्मावलम्बीहरू एउटा मात्र ईश्वरमा विश्वास गर्छन्। इसाई धर्मावलम्बी चर्चमा गई प्रार्थना गर्छन्। यस सम्प्रदायमा मनाइने मुख्य चाडपर्व क्रिसमस, इस्टर आदि हुन्।

माथि उल्लेख गरिएका धर्मबाहेक बहाई, प्रकृति र बोन धर्म मान्ने सम्प्रदायहरू पनि यहाँ रहेका छन्। यी धार्मिक सम्प्रदायका मानिसले आआफ्नो धार्मिक परम्पराअनुसार विभिन्न धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्रियाकलाप गर्छन्। सङ्ख्यामा थोरै भए पनि यी समुदायका चाडपर्व र विधिहरू नेपालको सांस्कृतिक सम्पत्ति नै हुन्।

नेपालमा धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता छ। यहाँ विविधतामा एकता रहेको छ। फरक धर्म मान्नेहरू एउटै विद्यालयमा पढ्छन्, एउटै बजारमा किनमेल गर्छन् र एकअर्काका चाडमा मिठाइ र शुभकामना साटासाट गर्छन्। यसरी फरक हुँदाहुँदै पनि सँगै बस्न सक्नु नै नेपाली समाजको चिनारी हो।

नेपाललाई एउटा सिङ्गो शरीर मान्ने हो भने यहाँका धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताहरू त्यही शरीरका अङ्ग हुन्। कुनै एउटा अङ्गलाई हटाए शरीर अपूरो हुन्छ, त्यस्तै कुनै एउटा समुदायको संस्कृति हरायो भने नेपाल पनि अपूरो हुन्छ। धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताले नेपाललाई छुट्याउने होइन, जोड्ने काम गरेको छ। यही विविधतालाई सम्मान र संरक्षण गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो।

पढेको कुरा आफ्नै वरिपरिको समाजमा खोज्दा मात्र राम्ररी बस्छ। तलका दुई काम गरेर हेर्नुहोस्।

• नेपालमा प्रचलित कुनै पाँच धर्मसँग सम्बन्धित रहेर धर्म, मुख्य चाडपर्व, धार्मिक ग्रन्थ र मुख्य धार्मिक स्थलहरू भन्ने चार महलको तालिका बनाई पूरा गर्नुहोस्।
• आफ्नो कक्षामा भएका विद्यार्थीमध्ये कुन कुन धर्म मान्ने कति कति जना छन् भन्ने पत्ता लगाउनुहोस् र उक्त तथ्याङ्कलाई वृत चित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

विद्यालय नजिकको कुनै धार्मिक स्थलको भ्रमण गरी त्यहाँ के देखियो र के थाहा भयो भन्ने कुरा लेखेर प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्। प्रतिवेदन तलका शीर्षकमा मिलाएर लेख्दा पढ्नेलाई बुझ्न सजिलो हुन्छ।

• परिचय: कुन थलो, कहाँ पर्छ र कहिले भ्रमण गरियो।
• उद्देश्य: यो भ्रमणबाट के थाहा पाउन खोजिएको हो।
• विधि: अवलोकन, सोधपुछ वा फोटो खिचाइमध्ये के के प्रयोग गरियो।
• पत्ता लागेका कुरा: त्यहाँ हुने पूजा वा प्रार्थनाको तरिका, चाडपर्व र आउने मानिसको विवरण।
• निष्कर्ष र सुझाव: भ्रमणबाट के बुझियो र त्यो थलोको संरक्षणका लागि के गर्नुपर्ला।