हाम्रा आदर्श व्यवहार

मानिस एक्लै बाँच्न सक्दैन । परिवार, छिमेक, विद्यालय र समाजमा हरेक दिन कसै न कसैसँग बोल्नुपर्छ, मिलेर काम गर्नुपर्छ र कहिलेकाहीँ असहमत पनि हुनुपर्छ । त्यही बेला हामीले देखाउने बानी र व्यवहारले हामी कस्ता मान्छे हौँ भन्ने देखाउँछ । आफ्नो फाइदा मात्र हेरेर अरूलाई दुःख दिने व्यवहार समाजले मन पराउँदैन । आफूलाई जे मन पर्दैन त्यो अरूलाई पनि नगर्ने, सबैलाई समान ठान्ने र झगडा बढाउनुको साटो मिलाउने व्यवहारलाई समाजले आदर्श मान्छ ।

आदर्श व्यवहारका तीन आधार छन् । पहिलो न्याय हो, अर्थात् कसैको पक्ष नलिई ठिकलाई ठिक र बेठिकलाई बेठिक भन्न सक्ने हिम्मत । दोस्रो शान्ति हो, अर्थात् रिसले होइन, कुराकानीले समस्या सुल्झाउने बानी । तेस्रो अहिंसा हो, अर्थात् मानिस मात्र होइन, प्राणीलाई समेत कष्ट नदिने आनीबानी । यी तिनै कुरा सँगै अभ्यास गर्न सके घर, विद्यालय र गाउँ तिनै ठाउँमा सद्भाव बढ्छ ।

बितलब गाउँमा सन्तलाल काका समाजसेवीका रूपमा चिनिनुहुन्छ । गाउँघरमा सानातिना विवाद र झगडा हुँदा उहाँलाई सम्झिनेहरू धेरै छन् । खेतको साँध मिचिएको विवाद होस्, गाईवस्तुले अरूको बाली खाइदिँदा उठ्ने झगडा होस् वा सामान्य कुटपिटको घटना होस्, उहाँले त्यस्ता विवाद गाउँघरमै मिलाइदिनुहुन्छ ।

उहाँको मिलाउने तरिका नै फरक छ । समुदायमा हुने विवादमा उहाँ कसैको पक्ष लिनुहुन्न । वास्तविक समस्या कहाँ छ भनी पहिले पत्ता लगाउनुहुन्छ, अनि त्यो समस्यामा परेका पक्षमा अडिक रहनुहुन्छ र अर्को पक्षलाई पनि विश्वासमा लिएर समाधान निकाल्नुहुन्छ । उहाँको यही न्यायिक व्यवहारले गाउँले उहाँदेखि धेरै प्रभावित छन् । गाउँमा एकता, शान्ति र सद्भाव कायम गर्न उहाँको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ ।

न्यायिक व्यवहार पालना गर्ने केही तरिका यी हुन् ।

• झगडा भएका दुवै पक्षका कुरा धैर्य गरी अलग अलग सुन्ने ।
• कसैको पक्ष नलिने, आफ्नो नातेदार वा साथी भए पनि रिसाएर वा माया गरेर फैसला नगर्ने ।
• हल्ला र सुनेको कुरा होइन, वास्तविक समस्या के हो त्यो पत्ता लगाउने ।
• ठिक कुरामा अडिक रहने र दबाबमा नझुक्ने ।
• अर्को पक्षलाई पनि विश्वासमा लिएर मात्र समाधान निकाल्ने ।
• गल्ती आफ्नै मान्छेको भए पनि स्वीकार गर्ने र सच्याउन लगाउने ।
• सबैसँग नम्र र संयमित बोलीवचन प्रयोग गर्ने ।

न्याय अरूको झगडामा मात्र चाहिने कुरा होइन । आफ्नै घरमा गल्ती भएको बेला त्यसलाई स्वीकार गर्नु सबैभन्दा गाह्रो न्याय हो ।

एकचोटि सन्तलाल काकाको घरमा पालेको बाख्रो फुकेर छिमेकीको बारीमा पस्यो र बाली नष्ट गरिदियो । छिमेकी कराउँदै घरमा आउँदा उहाँकी श्रीमतीले उल्टै गाली गरेर पठाइदिइन् । काका घर फर्केपछि छिमेकी फेरि कराउँदै आए र श्रीमतीले फेरि गाली गर्न थालिन् । दुवैको हल्लाखल्ल सुनेपछि काकाले वास्तविकता बुझ्न चाहे । उनले दुवैका कुरा सुने र आफ्नै श्रीमतीको गल्ती पत्ता लगाए ।

आफ्नै बाख्राले अरूको बाली नष्ट गर्दासमेत श्रीमतीले छिमेकीलाई गाली गरेको उनलाई मन परेन । उनले श्रीमतीलाई छिमेकीसँग माफी माग्न भने र बाली नष्ट भएको क्षतिपूर्ति तिर्नेसमेत कुरा गरे । उनको यस्तो न्यायिक व्यवहार देखेर छिमेकी धेरै खुसी भए ।

तर यही कुराले घरभित्र भने द्वन्द्वको बिजारोपण गर्‍यो । सन्तलाल काका र उनकी श्रीमतीको कैयौँ दिन बोलचालसमेत भएन र दुवै जनामा चिन्ता थपियो । बुहारी तनावमा रहेको कुरा सन्तलालका दाजुले थाहा पाए । उनले भाइ र बुहारी दुवैका कुरा सुने । बुहारीलाई उनले सम्झाए, यति सानो कुरामा भाइसँग रिसाएको सुहाउँदैन । परिवारमा मिलेर बस्दा शान्त र संयमित वातावरण तयार हुन्छ र त्यस्तो वातावरणमा परिवारका सबै खुसी हुन्छन् । जेठाजुले सम्झाएपछि बुहारीलाई पनि चित्त बुझ्यो ।

त्यसपछि उनले भाइलाई पनि सम्झाए । घरलाई व्यवस्थित बनाउने जिम्मेवार व्यक्ति नै परिवारका अरूसँग मनमुटाव गर्ने काम राम्रो होइन भनी बुझाए । तनावबाट बच्न मानसिक शान्तिका विभिन्न अभ्यास गर्न सुझाए । आफूले तनाव व्यवस्थापन गर्न योग, ध्यान र व्यायाम गर्ने गरेकाले भाइलाई पनि त्यस्तै अभ्यास गर्न सल्लाह दिए । त्यस दिनपछि सन्तलालको परिवारमा आपसी मेलमिलाप र विश्वासको वातावरण क्रमशः बढ्दै गएको छ ।

शान्त र संयमित हुनु भनेको रिस उठ्दा पनि आफ्नो बोली र व्यवहारलाई काबुमा राख्न सक्नु हो । यो जन्मँदै आउने गुण होइन, दिनहुँको अभ्यासले बन्ने बानी हो । तल दिइएका उपायहरू घरमै र विद्यालयमै अभ्यास गर्न सकिन्छ ।

• योग र ध्यान गर्ने
• गीत सङ्गीतमा रमाउने
• विवादलाई होसियार साथ समाधान गर्ने
• हँसमुख रहने
• अरूलाई सहयोग गर्ने र समानुभूति राख्ने
• सकारात्मक सोच राख्ने
• टिभी मोबाइलमा कम समय दिने
• अरूका राम्रा विचारलाई सम्मान गर्ने
• सिर्जनात्मक काममा आफूलाई व्यस्त राख्ने

घरमा बोलचाल बन्द हुँदा, परीक्षाको भार बढ्दा वा साथीसँग झगडा पर्दा मनमा चाप पर्छ । यसैलाई तनाव भनिन्छ । तनावले निद्रा बिगार्छ, पढाइमा ध्यान जाँदैन र सानो कुरामै रिस उठ्छ । त्यसैले तनावलाई थाहै नपाई बढ्न दिनुहुँदैन ।

मानसिक शान्ति कायम गर्न नियमित योग, ध्यान र व्यायाम गर्नु सबैभन्दा सजिलो अभ्यास हो । यसबाहेक मनमा बोझ भएको कुरा विश्वास लाग्ने अभिभावक वा शिक्षकसँग खुलेर भन्नु, समयमा सुत्नु, खेलकुद र सिर्जनात्मक काममा व्यस्त रहनु पनि उत्तिकै काम लाग्छ । शान्त र संयमित व्यवहार भएको व्यक्तिसँग सबैले सजिलै कुरा गर्न सक्ने भएकाले त्यस्तो व्यक्तिलाई सबैले मन पराउँछन् ।

विक्रम र शोभा साथी हुन् र सँगै विद्यालय जाने आउने गर्छन् । विक्रमको स्वभाव छुचो र चकचके थियो । विद्यालय जाँदा बाटामा साथीहरूसँग झगडा गर्ने, तथानाम गाली गर्ने र अपमान गर्ने उसको बानी थियो । कहिलेकाहीँ गुलेलीले चरा हान्ने, अरिङ्गालको गोलामा ढुङ्गा हान्ने र बाटामा चरिरहेका गाईभैँसीको पुच्छर तान्ने काम पनि गर्थ्यो । प्राणीहरूलाई दुःख दिँदा ऊ रमाइलो मान्थ्यो र साथीलाई पीडा हुँदा पनि वास्ता गर्दैनथ्यो ।

शोभाले धेरैचोटि सम्झाउँदा पनि उसको बानी सुधारिएन । एक दिन शोभाले विक्रमका अभिभावकलाई उसको व्यवहार बताइदिइन् । घरमा त्यसैलाई लिएर विवाद सिर्जना भयो । बुबाले विक्रमलाई गाली गर्न थाले भने आमाले बालक छोरालाई किन गाली गरेको भनी प्रतिवाद गर्न थालिन् । पछि विक्रमकी सानिमा आएका बेला उनले दिदी भिनाजुलाई सम्झाइन्, समाधान निकाल्नुपर्छ, घरमा झगडा गर्ने होइन । त्यसपछि विद्यालयमै गएर प्रधानाध्यापक र कक्षा शिक्षकसँग छलफल गर्ने सल्लाह भयो ।

प्रधानाध्यापकले अभिभावक र विक्रमलाई साथमा राखेर छलफल गर्नुभयो र अबदेखि यस्तो व्यवहार नगर्न सुझाव दिनुभयो । अरूलाई गाली गर्न र छुच्चो बोली बोल्न नहुने, मिठो बोलीवचनले नै अरूसँगको सम्बन्ध र आत्मीयता बढ्ने, बोल्दा संयमित हुनुपर्ने र कटुवचन बोल्न नहुने कुरा उहाँले बुझाउनुभयो । प्राणीहरूलाई कुट्ने र दुःख दिने काम पनि राम्रो होइन भनी अबदेखि प्राणीलाई कष्ट दिन नहुने कुरा बताउनुभयो । विक्रमले अबदेखि यस्ता गल्ती नगर्ने कुरा गरे र साथीहरूसँग माफी मागे । आजभोलि उनीमा सकारात्मक व्यवहार देखिन थालेको छ र साथीहरूलाई दिएको पीडाले आफूलाई नमज्जा लागेको उनी बताउँछन् ।

बोलीवचनले शरीरमा चोट लाग्दैन, तर मनमा लाग्छ । गाली र अपमान सहनुपरेको व्यक्तिमा आत्मग्लानि हुन्छ, मन बेचैन हुन्छ, रातमा निद्रा लाग्दैन, आफूलाई सबैभन्दा कमजोर ठान्न थाल्छ र विद्यालय जानसमेत मन लाग्दैन । त्यसैले मिठो बोली बोल्नु पनि अहिंसाकै एउटा रूप हो । प्राणीलाई कष्ट दिने काम मानिसले गर्नुहुँदैन, उनीहरू पनि विनाकष्ट बाँच्न पाउनुपर्छ ।

कोही साथी दुःख वा कष्टमा परेको बेला हामीले देखाउने व्यवहारले उसको पीडा घटाउन पनि सक्छ, बढाउन पनि सक्छ । तल दिइएका व्यवहार अरूको दुःख पीडा कम गर्न मदत गर्छन् ।

• अरूको दुःख कष्टलाई आफ्नै जस्तो सम्झनुपर्छ, जस्तै साथी लडेर चोट लाग्दा आफूलाई नै चोट लागे जस्तो लाग्छ ।
• दुःख र कष्टमा परेकासँग नम्र र सभ्य बोलीवचन गर्नुपर्छ ।
• दुःख र कष्टमा परेकालाई सहयोग गर्नुपर्छ ।
• अरूको दुःख र कष्टमा खुसी हुनुहुँदैन ।
• अरूको दुःख र कष्टमा सान्त्वना दिनुपर्छ ।

मानव मूल्य भनेका ती गुण हुन् जसले मानिसलाई मानिस बनाउँछन् । यी गुण कविताका हरफमा पनि सजिलै भेटिन्छन् ।

यस कवितामा प्रेम, इमान, दया, विश्वास, सत्यता, समता, निष्पक्षता, शान्त र संयमित स्वभाव, सकारात्मक सोच, परोपकार, करुणा, मिठो बोलीवचन, समान व्यवहार र ईर्ष्या तथा अहित नगर्ने कर्तव्यजस्ता मानव मूल्यका पक्षहरू आएका छन् । यी गुण किताबमा पढेर मात्र आउँदैनन् । घरमा आमाबुबालाई सहयोग गर्दा, विद्यालयमा साथीलाई नजिस्क्याउँदा र बाटामा प्राणीलाई नदुखाउँदा हरेक दिन यिनको अभ्यास हुन्छ ।