विकास र नेपाल

आजभोलि गाउँ र टोलमा हिजोका दिनमा नभएका धेरै कुरा देखिन थालेका छन्। गाउँसम्म सडक पुगेको छ, खोलामा पुल बनेको छ र खानेपानीका धारा बनेका छन्। विद्यालय खुलेको छ र स्वास्थ्य चौकी सञ्चालनमा आएको छ। सहरका टोलमा ढल बनेको छ। अस्पताल, उद्योग, रङ्गशाला र प्रहरी कार्यालय पनि निर्माण भएका छन्। यी सबै समाजमा भएका परिवर्तनका उदाहरण हुन्, र यिनैलाई हामी विकासका रूपमा चिन्छौँ।

परिवर्तन भौतिक संरचनामा मात्र आएको छैन। मानिसको सोचाइ र व्यवहारमा पनि आएको छ। समाजमा भेदभाव र विभेद घट्दै गएको छ। बिरामी हुँदा धामीझाँक्रीको सट्टा चिकित्सककहाँ गएर उपचार गर्ने चलन बढेको छ। मानिसले आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्न थालेका छन्। सडक र विद्यालय बन्नु जति विकास हो, मानिसको सोचाइ र व्यवहार सुध्रिनु पनि त्यति नै विकास हो।

यस परिभाषाका तीन शब्द ध्यान दिनलायक छन्। पहिलो शब्द हो सकारात्मक। समाजमा आउने हरेक परिवर्तन विकास हुँदैन। जुन परिवर्तनले मानिसको जीवन सहज बनाउँछ, त्यही मात्र विकास हो। दोस्रो शब्द हो निरन्तर। विकास एक पटक गरेर सकिने काम होइन, यो चलिरहन्छ। तेस्रो शब्द हो प्रक्रिया। सडक बन्नु, त्यसबाट बजार जोडिनु, बजारले उत्पादन किन्नु र किसानको आम्दानी बढ्नु, यी सबै एउटै शृङ्खलाका कडी हुन्।

विकास समाजका तीन पक्षमा एकसाथ देखिन्छ।

• आर्थिक पक्ष: उत्पादन बढ्नु, रोजगारी सिर्जना हुनु, आम्दानी बढ्नु र गरिबी घट्नु।
• सामाजिक पक्ष: शिक्षा र स्वास्थ्यको सुविधा सबैसम्म पुग्नु, भेदभाव हट्नु र सबैले समान अवसर पाउनु।
• सांस्कृतिक पक्ष: हानि गर्ने चलन हट्दै जानु, राम्रा परम्परा जोगिनु र मानिसको सोचाइ खुला हुनु।

मानव जीवनका लागि विकास आवश्यक पर्छ। मानिस जन्मेपछि उसलाई खान, लाउन, पढ्न, उपचार गर्न र सुरक्षित भएर बाँच्न चाहिन्छ। यी सबै कुरा सहज रूपमा पुर्‍याउने काम विकासले गर्छ। विकास किन चाहिन्छ भन्ने कुरा तलका बुँदाबाट प्रस्ट हुन्छ।

• मानिसको जीवनस्तर सुधार गर्न विकास चाहिन्छ।
• आफ्नो अधिकार सुनिश्चित गर्न विकास चाहिन्छ।
• शान्ति सुरक्षाको प्रत्याभूति गर्न विकास चाहिन्छ।
• स्रोत साधनको उचित प्रयोग गर्न विकास चाहिन्छ।
• सामाजिक न्याय स्थापना गर्न विकास चाहिन्छ।

विकसित, विकासोन्मुख र अल्पविकसित शब्द रेडियो र समाचारमा बारम्बार सुनिन्छन्। यी विकाससँग जोडिएका प्रचलित शब्द हुन्। विश्वका देशलाई विकसित, विकासोन्मुख र अल्पविकसित गरी तीन समूहमा विभाजन गरिएको छ।

विकास निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया भएकाले अल्पविकसित देशमा पनि विकास भएकै हुन्छ। तर त्यहाँ जनसङ्ख्या वृद्धिदर, राजनीतिक अस्थिरता, बेरोजगारी र परनिर्भरता उच्च हुन्छ। साथै यस्ता मुलुकको शिक्षा, स्वास्थ्य एवम् शान्ति सुरक्षाको अवस्था कमजोर हुन्छ।

नेपाल अहिले विकासशील देशको श्रेणीमा पर्छ। विकसित देशको स्तरमा पुग्नका लागि नेपालमा विकासको सम्भावना प्रशस्तै छ। यहाँको भूबनोट, माटो, नदीनाला, प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदा तथा जनशक्तिले धेरै बाटा खोलिदिएका छन्। ती सम्भावना के के हुन्, अब एक एक गरी हेरौँ।

नेपालको तराई, उपत्यका र नदीका फाँटमा भएको मलिलो माटो खाद्यान्न उत्पादनका लागि धेरै उपयोगी हुन्छ। यहाँ धान, गहुँ, मकै, तरकारी र फलफूल राम्ररी फल्छन्। पशुपालनका लागि हिमाली क्षेत्रमा पर्याप्त मात्रामा घाँसे खर्कहरू छन्। त्यसैले नेपालमा कृषिको विकास गर्न सकिन्छ। कृषिको विकास भयो भने खाद्यान्न बाहिरबाट ल्याउनुपर्दैन र किसानको आम्दानी पनि बढ्छ।

नेपाल नदीनालाले भरिएको देश हो। हिमालबाट झर्ने पानी उकालो ओरालो हुँदै बग्छ र त्यही बहावबाट बिजुली निकाल्न सकिन्छ। त्यस्तै यी नदीनालाको पानी सिँचाइ तथा खानेपानीमा पनि उपयोग गर्न सकिन्छ। त्यसैले नेपालमा जलविद्युत् विकासको उच्च सम्भावना छ। बिजुली पुगेपछि उद्योग चल्छ, विद्यालयमा पढाइ सहज हुन्छ र घरको काम छिटो हुन्छ।

नेपाल प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदामा समृद्ध भएकाले यहाँ पर्यटन विकासको सम्भावना पनि रहेको छ। हिमाल, ताल, झरना र वनजङ्गल प्राकृतिक सम्पदा हुन्। पुराना मन्दिर, दरबार, चाडपर्व र विविध जीवनशैली सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। पर्यटक आएपछि होटेल, यातायात र हस्तकलाको काम बढ्छ र स्थानीय मानिसले रोजगारी पाउँछन्।

नेपालमा जनशक्ति विकासको पनि सम्भावना छ। माटो, पानी र वन आफैँ विकास बन्दैनन्। तिनलाई काममा लगाउने सिपालु मानिस चाहिन्छ। प्राकृतिक स्रोतलाई मानवीय स्रोतसाधनको परिचालनले मात्र विकास गर्न सम्भव हुन्छ। त्यसैले शिक्षा र तालिमबाट जनशक्तिलाई सिपालु बनाउनु विकासको महत्त्वपूर्ण काम हो।

देश विकसित बन्ने नै उद्योग र कलकारखानाको विकासले हो। नेपालमा कृषि, वन र खनिजमा आधारित उद्योग विकासको सम्भावना प्रचुर छ। यहाँ उत्पादन भएको कृषि उपज, वनपैदावार र खनिजलाई यहीँ प्रशोधन गरे रोजगारी बढ्छ र देशभित्रै आम्दानी रहन्छ।

विकास कुनै एउटा पक्षमा मात्र सीमित हुँदैन, त्यसैले यसलाई बहुआयामिक भनिन्छ। सडक, पुल, विद्यालय र अस्पताल बन्नु भौतिक आयाम हो। उत्पादन र रोजगारी बढ्नु आर्थिक आयाम हो। शिक्षा र स्वास्थ्य सबैसम्म पुग्नु र भेदभाव हट्नु सामाजिक आयाम हो। मानिसको सोचाइ र व्यवहार सुध्रिनु सांस्कृतिक आयाम हो। एउटा पक्ष मात्र अगाडि बढेर अरू पछि परे समाज सन्तुलित रूपमा अगाडि बढ्दैन। त्यसैले विकास मापन गर्दा सबै आयाम सँगै हेर्नुपर्छ।

• नेपाल विकासशील देशको श्रेणीमा पर्नाका कारणहरू तथा नेपाललाई विकसित देशको श्रेणीमा पुर्‍याउने उपायहरू समूह छलफलबाट पत्ता लगाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• नेपालका प्राकृतिक स्रोतसाधनको अधिकतम परिचालनका लागि उपयुक्त सुझाव तयार गरी बुलेटिन बोर्डमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• हाम्रो देशमा भएको जनशक्तिलाई कसरी उचित तरिकाले प्रयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा छलफल गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• आफ्नो समुदायमा भएका विकास निर्माणका कार्यहरू कतिको गुणस्तरीय र टिकाउ खालका छन् भनी अवलोकन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।