स्थानीय, प्रादेशिक र सङ्घीय सरकार

देश चलाउने अधिकारलाई राज्य शक्ति भनिन्छ। नेपालमा यो शक्ति कुनै एउटै ठाउँमा थुपारिएको छैन। नेपालको संविधानले राज्य शक्तिलाई तीन तहमा बाँडेको छ। ती तीन तह हुन् सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह। यी तीनओटै तहले संविधान तथा कानुनबमोजिम नेपालको राज्य शक्तिको प्रयोग गर्छन्। एउटा तहले अर्को तहको काम मनपरी खोस्न पाउँदैन, किनभने कुन तहले के गर्ने भन्ने कुरा संविधानले नै तोकिदिएको छ। यसरी तीन तहमा शक्ति बाँडेर शासन गर्ने व्यवस्थालाई सङ्घीय संरचना भनिन्छ। यस्तो संरचनाको ठुलो फाइदा भनेको शासन जनताको नजिक आउनु हो। पहिले काठमाडौंबाट मात्र हुने धेरै निर्णय अहिले प्रदेश र गाउँ नगरमै हुन्छन्।

सङ्घीय सरकार केन्द्रमा हुन्छ। यसको शासन कुनै एक प्रदेश वा एक जिल्लामा मात्र सीमित हुँदैन। यसले नेपाल राज्यभरि शासन गर्छ। देशको सुरक्षा, अरू देशसँगको सम्बन्ध र सिङ्गो देशलाई असर पर्ने ठुला विषय सङ्घीय सरकारले हेर्छ। यस्ता काम एउटा प्रदेश वा एउटा गाउँपालिकाले गर्न सक्दैन, त्यसैले ती काम केन्द्रमै राखिएका हुन्। उदाहरणका लागि छिमेकी देशसँग सन्धि गर्ने काम सात प्रदेशले सातओटा तरिकाले गर्न मिल्दैन, त्यो काम देशको तर्फबाट एउटै सरकारले गर्नुपर्छ।

• देशको रक्षा सम्बन्धी काम गर्ने
• परराष्ट्र र वैदेशिक सम्बन्ध सञ्चालन गर्ने
• राष्ट्रिय सरोकारका विषयमा सन्धि सम्झौता गर्ने
• ठुला ठुला विकासका आयोजनाहरू सञ्चालन गर्ने

प्रदेश सरकार प्रत्येक प्रदेशमा रहन्छ। नेपालमा सातओटा प्रदेश छन्, त्यसैले सातओटा प्रदेश सरकार छन्। सातओटै प्रदेशबाट प्रादेशिक सरकारले आआफ्नो क्षेत्रभित्र शासन गरिरहेका छन्। एउटा प्रदेशको सरकारले अर्को प्रदेशमा गएर शासन गर्दैन। प्रदेश सरकारले पनि आफूखुसी काम गर्दैन, संविधान र कानुनले तोकेबमोजिमका कामकारबाही गर्छ। प्रदेश सरकार सङ्घीय सरकारभन्दा जनताको नजिक हुन्छ, त्यसैले प्रदेशभित्रका आवश्यकता यसले छिटो बुझ्न सक्छ।

स्थानीय सरकार जनताको सबैभन्दा नजिकको सरकार हो। यसले जनताका आवश्यकता र सेवा सुविधा पूरा गर्न सहयोग गर्छ। प्रत्येक स्थानीय तहमा एउटा स्थानीय सरकार हुन्छ। नेपालमा गाउँपालिका र नगरपालिकाले स्थानीय सरकारको अभ्यास गरिरहेका छन्। नेपालमा ७५३ ओटा स्थानीय सरकारले आआफ्नो स्थानीय तहभित्र संविधान र कानुनबमोजिम काम गर्छन्। जन्म दर्ता गर्न, सिफारिस लिन वा गाउँको बाटो र खानेपानीको कुरा राख्न जनता टाढा जानु पर्दैन, आफ्नै पालिकाको कार्यालयमा पुगे पुग्छ। यही नजिकपन नै स्थानीय सरकारको सबैभन्दा ठुलो बल हो।

तालिका हेर्दा एउटा कुरा प्रस्ट हुन्छ। माथिबाट तल आउँदै जाँदा सरकारको सङ्ख्या बढ्दै जान्छ र शासन गर्ने क्षेत्र सानो हुँदै जान्छ। तर सानो क्षेत्र भएकाले कुनै सरकार सानो हुने होइन। तीनओटै तहका सरकारले संविधानले दिएको अधिकार आआफ्नो क्षेत्रमा पूरा रूपमा प्रयोग गर्छन्।

देशमा तीन तहका सरकार छन् र तिनीहरूको क्षेत्राधिकार संविधानमा उल्लेख गरेबमोजिम हुन्छ। यी तीन तह एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन्। एउटै देशका, एउटै जनताका तीनओटा सरकार हुन्। त्यसैले जनताको हितलाई सर्वोपरि ठानी सबै तहका सरकारले समन्वय, सहकार्य र साझेदारीमा कार्य गर्नुपर्छ। एउटा ठुलो पुल बन्दा त्यसको आयोजना सङ्घीय सरकारले चलाउँछ, त्यसमा पुग्ने बाटोको काम प्रदेश र स्थानीय सरकारले मिलाउँछन्। तीनओटै तहले आआफ्नो भाग नगरे काम अधुरो रहन्छ र दुःख जनतालाई नै पर्छ।

• विभिन्न पत्रपत्रिका, पुस्तक र इन्टरनेटबाट खोज गरी प्रदेशको नाम, प्रदेश राजधानी, जिल्ला सङ्ख्या र स्थानीय तह सङ्ख्या लेख्ने तालिका बनाउनुहोस्। अन्तिम हारमा जम्मा सङ्ख्या पनि निकाल्नुहोस् र कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• नेपालको नक्सा बनाई सात प्रदेश छुट्ट्याउनुहोस्। त्यसलाई कक्षाकोठामा प्रदर्शन गर्नुहोस् र प्रयोगात्मक फाइलमा सुरक्षित गरी राख्नुहोस्।