मेरो प्रदेश

नेपाल सात प्रदेशमा बाँडिएको छ र हामी सबै कुनै न कुनै प्रदेशका बासिन्दा हौँ। कसैले सोध्यो भने आफ्नो प्रदेशको नाम मात्र भन्नु पूरा उत्तर होइन। आफ्नो प्रदेश चिन्नु भनेको त्यो प्रदेश नेपालको कुन भागमा छ, त्यसका छिमेकी को हुन्, त्यहाँको भूबनोट कस्तो छ, त्यहाँ कति जिल्ला र कति स्थानीय तह छन्, कस्ता जातजातिका मानिस बस्छन्, तिनले कुन भाषा बोल्छन् र कुन धर्म मान्छन्, तिनको जीविका के हो अनि प्रदेश सरकारले कस्ता विकास आयोजना र कार्यक्रम चलाइरहेको छ भन्ने थाहा पाउनु हो।

बाग्मती प्रदेश नेपालको मध्यभागमा पर्छ। यस प्रदेशको राजधानी मकवानपुर जिल्लाको हेटौँडामा छ। यसको पूर्वमा कोशी प्रदेश, दक्षिणमा मधेस प्रदेश र भारत, उत्तरमा चीन तथा पश्चिममा गण्डकी प्रदेश रहेको छ। उत्तरतर्फ चीनसँग जोडिनु र दक्षिणतर्फ भारतसँग जोडिनुले यस प्रदेशलाई दुई ठुला छिमेकी मुलुकको बिचमा राखेको छ।

बाग्मती प्रदेशको कुल क्षेत्रफल २०,३०० वर्ग किलोमिटर रहेको छ। यसले नेपालको कुल क्षेत्रफलको १३.७९ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। क्षेत्रफलका हिसाबले यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो प्रदेश होइन, तर यहाँ राजधानी काठमाडौँ पर्ने भएकाले देशको प्रशासन, व्यापार र यातायातको केन्द्र यहीँ छ।

यस प्रदेशमा १३ ओटा जिल्ला रहेका छन्। ती हुन्: काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर, नुवाकोट, रसुवा, धादिङ, चितवन, मकवानपुर, सिन्धुली, रामेछाप, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक र काभ्रेपलाञ्चोक। जिल्लाभन्दा तल जनतासँग सिधै काम गर्ने तह स्थानीय तह हो। यस प्रदेशमा ७४ गाउँपालिका, ४१ नगरपालिका, १ उपमहानगरपालिका र ३ महानगरपालिका गरी कुल ११९ स्थानीय तह रहेका छन्।

यस प्रदेशको अधिकांश भूभाग पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा पर्छ। दक्षिणतर्फको केही भूभाग भित्री मधेसमा पर्छ। यहाँ हिमालय, महाभारत र चुरे पर्वत शृङ्खला रहेका छन्। पर्वत मात्र होइन, यहाँ नदी बेँसी, उपत्यका, समथर भूभाग र टार जस्ता भूस्वरूप पनि छन्। यसैले एउटै प्रदेशभित्र चिसो हिमाली हावापानीदेखि तातो भित्री मधेससम्म भेटिन्छ।

बाग्मती प्रदेशमा सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधता छ। यस प्रदेशको हिमाली क्षेत्रमा शेर्पा, तामाङ आदिको बसोबास छ भने पहाडी र भित्री मधेस क्षेत्रमा ब्राह्मण, क्षेत्री, दलित, तामाङ, नेवार, मगर, थारु, चेपाङ, माझी, दनुवार आदिको बसोबास छ। अहिले बसाइँसराइले गर्दा सहरी क्षेत्रमा सबै जातिका मानिस बसोबास गर्छन्।

जनगणना २०७८ को प्रारम्भिक नतिजाअनुसार यस प्रदेशको जम्मा जनसङ्ख्या ६०,८४,०४२ रहेको छ। यो नेपालको कुल जनसङ्ख्याको २०.८४ प्रतिशत हो। यस प्रदेशमा बोलिने प्रमुख भाषाहरूमा नेपाली, तामाङ, नेवारी, थारु आदि हुन्। यहाँ हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई, जैन आदि धर्मावलम्बीहरूको बसोबास रहेको छ।

बाग्मती प्रदेशका मानिसको मुख्य पेसा कृषि हो। यहाँ धान, गहुँ र मकै उत्पादन हुन्छ। खेतीबाहेक अरू कामले पनि परिवारको आम्दानी धानेको हुन्छ। यस प्रदेशका केही मानिस पर्यटन व्यवसायमा पनि संलग्न छन्। काठमाडौँ उपत्यकाका ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदाहरू तथा लाङटाङ र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज यहाँका प्रमुख पर्यटकीय स्थान हुन्।

• पशुपालन
• तरकारी खेती
• फलफूल खेती
• कुखुरापालन

यस प्रदेशमा बालाजु, पाटन, हेटौँडा आदि औद्योगिक क्षेत्रहरू रहेका छन्। प्रमुख व्यापारिक केन्द्रहरू काठमाडौँ, पाटन, हेटौँडा, नारायणगढ र बनेपा आदि हुन्। अरनिको, पृथ्वी, पूर्वपश्चिम, वी.पी. र पासाङ ल्हामु राजमार्गले यस प्रदेशको आर्थिक गतिविधिमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याएका छन्। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल पनि यसै प्रदेशको काठमाडौँमा रहेको छ। सडक र हवाई सुविधा राम्रो भएकैले यहाँ उद्योग र व्यापार फस्टाएको हो।

हरेक प्रदेश सरकारले आफ्नो प्रदेशको आवश्यकता हेरेर ठुला आयोजना चलाउँछ। कोशी प्रदेशमा सञ्चालित आयोजनाहरूमध्ये तमोर करिडोर सडक आयोजना एक महत्त्वपूर्ण आयोजना हो। यो सडक सुनसरीको चतराबाट धनकुटाको मूलघाट, पाँचथरको माझीटार हुँदै ताप्लेजुङको तिप्ताला नाकासम्म जम्मा २५४ कि.मि. छ।

यस आयोजनाको मुख्य उद्देश्य कोशी प्रदेशका पहाडी जिल्लालाई छोटो दुरीमा तराईका जिल्लासँगको पहुँच स्थापित गर्नु हो। यो आयोजना पूर्ण सञ्चालनमा आएपछि नेपालको सडकले चीन र भारतलाई जोड्ने दुरी घट्ने छ। आयोजना सम्पन्न भएपछि पूर्वी पहाडी जिल्लाहरूको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा धेरै सुधार आउने देखिन्छ।

हरेक आयोजना सडक र पुल जस्ता पूर्वाधारकै हुँदैन। कुनै कार्यक्रम समाजको सोचाइ बदल्नका लागि पनि चलाइन्छ। 'सानै छु म बढ्न देऊ, बालविवाह होइन पढ्न देऊ' अभियान सञ्चालन कार्यक्रम सुदूरपश्चिमलाई चिनाउने मुख्य कार्यक्रम हो। यस कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य बालविवाहरहित समाज निर्माणका लागि पहल गर्नु हो। यस कार्यक्रमलाई प्रदेश सरकारले स्थानीय सरकारसँगको साझेदारीमा सञ्चालन गर्दछ।

यस अभियानअन्तर्गत दुई काम गरिन्छन्। पहिलो, स्थानीय बाल अधिकार समिति गठन गरिन्छ। दोस्रो, विद्यालयमा साथी शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन हुन्छ। बालबालिका आफैँ यी काममा सहभागी हुने भएकाले अभियानको सन्देश घरघरसम्म पुग्छ।

आफ्नो प्रदेशको सांस्कृतिक विविधता बुझ्ने सजिलो तरिका भनेको त्यसलाई तालिकामा उतार्नु हो। तल बाग्मती प्रदेशलाई उदाहरण बनाएर तालिकाको ढाँचा दिइएको छ। आफ्नो प्रदेशको जानकारी जुटाएर यही ढाँचामा भर्न सकिन्छ।

तालिका भरिसकेपछि एउटा कुरा प्रस्ट देखिन्छ। जातजाति फरक छन्, भाषा फरक छन्, धर्म फरक छन्, तर सबै एउटै प्रदेशमा मिलेर बसेका छन्। यही मिलनलाई विविधतामा एकता भनिन्छ र यही नै हाम्रो प्रदेशको साँचो विशेषता हो।