शैक्षिक भ्रमण

मानिसका रुचि विभिन्न हुन्छन् र मानिस आफ्ना रुचिअनुसारका काम गर्न रुचाउँछन्। कोही कलाकार बन्छन्, कोही व्यापारी, कोही शिक्षक, कोही डाक्टर र कोही राजनीतिकर्मी। सबै व्यक्ति एउटै पेसामा जाँदैनन्। आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार व्यक्तिले लक्ष्य निर्धारण गरेको हुन्छ। जुनसुकै क्षेत्रमा रहेर काम गरे पनि असल व्यक्तिको पहिचान बनाउनुपर्छ। आफूले गरेका कामको स्मरणका लागि मानिसले दैनिकी रचना गर्छ।

दैनिकीले भविष्यमा आफ्नो विगतलाई ऐनाको रूपमा हेर्न पनि सहयोग पुर्‍याउँछ। बितेको दिन फर्किंदैन, तर त्यो दिन के भयो भन्ने कुरा लेखिएको छ भने वर्षौंपछि पनि पढ्न सकिन्छ। त्यसैले दैनिकीमा मिति अनिवार्य हुन्छ र घटना क्रम मिलाएर लेखिन्छ। दैनिकी आफ्नै लागि लेखिने हुनाले यसमा लेख्ने मानिस आफैँ 'म' भएर आउँछ।

उर्मिला परियार गोरखामा बस्छिन्। उनका आमाबुबा खेतीपाती गर्नुहुन्छ। उनी अहिले आठ कक्षामा अध्ययनरत छिन्। वि.सं. २०८० वैशाख १५, १६ र १७ मा विद्यालयबाट भएको तीन दिने शैक्षिक भ्रमणमा उनी सहभागी भइन्। उनी कहाँ कहाँ घुमिन् र भ्रमण कस्तो भयो भन्ने कुरा उनैले हरेक दिन लेखेको दैनिकीबाट थाहा हुन्छ।

तीन दिनको भ्रमण तालिका बनाएरै गरिएको थियो। कुन दिन कहाँ पुग्ने भन्ने पहिल्यै तय भएकाले यात्रा अलमलिएन। तीन दिनको यात्रा तल एकै ठाउँमा देखाइएको छ।

वैशाख १५ गते उर्मिला सदा झैँ बिहान सबेरै उठिन् र नित्यकर्म गरिन्। त्यसपछि मनतातो पानी पिएर योग गरिन्। आमाबुबा गोठमा गाईभैँसी दुहुँदै हुनुहुन्थ्यो। त्यो दिन विद्यालयबाट तीन दिने शैक्षिक भ्रमणका लागि प्रस्थान गर्ने दिन भएकाले उनी सरसामान मिलाउन थालिन्। आमाले खाजा बनाइदिनुभयो र बुबा क्यानमा दुध भरेर डेरीमा जानुभयो। खाजा खाएर उनी घरबाट हिँडिन्।

गोरखास्थित हर्मी नवलपुरमा रहेको महेन्द्रलीला मा.वि.को प्राङ्गणमा पुग्दा साथीहरू आइसकेका थिए। गुरुहरू पनि उपस्थित भइसक्नुभएको थियो। प्रधानाध्यापक अखबार पढ्दै हुनुहुन्थ्यो भने गुरुहरू भ्रमणको चाँजोपाँचो मिलाउँदै हुनुहुन्थ्यो। घन्टी बजेपछि सबै आआफ्ना कक्षामा गए। गुरुले भ्रमणमा पालना गर्नुपर्ने नियमबारे जानकारी दिनुभयो। त्यसपछि सबै पङ्क्तिबद्ध भएर बस चढे। बस स्टार्ट भएपछि साथीहरूले सुसेलेर, ताली बजाएर र चिच्याएर खुसीयाली प्रकट गरे। 'शैक्षिक भ्रमण' लेखिएको ब्यानर टाँगेर तीनओटा बसले यात्रा शुभारम्भ गरे।

केही बेरपछि बस आबुँखैरेनी आइपुग्यो। आबुँखैरेनीबाट बस पृथ्वी राजमार्गको पूर्वतिर कुद्यो। मस्र्याङ्दी नदी तटका फराकिला फाँट, जङ्गलको हरियाली दृश्य र सुन्दर गाउँबस्ती हेर्दै यात्रा द्रुतगतिमा अगाडि बढिरह्यो।

मुग्लिनमा मस्र्याङ्दी र त्रिशूली नदीको सङ्गम रहेछ। यहाँबाट सोझै पूर्वतिर लागे काठमाडौँ पुगिँदोरहेछ। तर भ्रमण दलको बस चाहिँ दक्षिणतिर मोडिएर नदीको किनारैकिनार गुडिरह्यो। वैशाखको धूपमा पनि त्यो नदी कति ठुलो देखिन्थ्यो। नदीमा कोही माछा मारिरहेका थिए भने कोही डुङ्गामा जलविहार गरिरहेका देखिन्थे। यस्तो प्राकृतिक जीवन देखेर उर्मिलाको मन त्यसै लोभिइरह्यो।

बस सौराहा आइपुग्यो। सौराहा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वार रहेछ। यो निकुञ्ज चितवन, नवलपरासी, पर्सा र मकवानपुर गरी चारओटा जिल्लामा फैलिएको रहेछ। यसको क्षेत्रफल ९५३.६३ वर्ग किलोमिटर रहेछ। चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत रहेछ।

नेपालमा एकसिँडे गैँडा पाइने एक मात्र निकुञ्ज पनि यही रहेछ। यस निकुञ्जमा बाघको सङ्ख्या पनि प्रशस्त रहेछ। चितुवा, भालु, बँदेल जस्ता दुर्लभ जनावर पनि यहाँ संरक्षित रहेछन्। बिसहजारी, देवी, मुन्डा आदि यस निकुञ्जभित्रका प्रसिद्ध ताल रहेछन् र यहाँका तालमा माछा तथा गोही पाइँदोरहेछ। त्यसै गरी निकुञ्जमा गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्र, घडीयाल गोही संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्र र हात्ती प्रजनन तथा तालिम केन्द्र पनि खोलिएका रहेछन्। दुर्लभ जनावर तथा पन्छीको संरक्षण र सङ्ख्या विस्तारका लागि गरिएको यो प्रयास सह्रानीय छ।

सबै डुङ्गा तरेर राप्ती नदी पारी गए। त्यहाँ जङ्गल सफारीका लागि जिप राखिँदा रहेछन्। जिप चढ्नुअघि पथप्रदर्शकले जङ्गलमा अपनाउनुपर्ने सावधानीका बारेमा बताए।

यस्ता कुरा सुन्दा उर्मिलाको मुटु ढुकढुक भयो। अलि अलि डर र अलि अलि कुतूहल बोकेर जङ्गल सफारी सुरु भयो। बिस्तारै जिप अगाडि बढ्यो। आन्तरिकभन्दा बाह्य पर्यटक धेरै देखिए। कोही हात्तीमा थिए भने कोही पैदल हिँड्दै थिए। पोखरीमा गैँडा आहाल खेलिरहेका देखिन्थे। मयुर, सारस, टिकटिके, ढुकुर, मैना आदि चरा पनि वरपर देखिए। गुड्दागुड्दैको जिप टक्क रोकियो। ड्राइभरले बिस्तारै औँलाले खोलापारि देखाए। पाटेबाघ मृगको सिकार गर्दै थियो। राजकुमार गुरुले बाघका केही फोटा पनि खिच्न भ्याउनुभयो। केही बेरपछि बाघ मृग घिसार्दै जङ्गलभित्र पस्यो।

करिब चार घण्टाको निकुञ्ज सफारीपश्चात् सबै सौराहा फर्किए। सन्ध्याकालीन सौराहा पर्यटकले खचाखच भरिएको थियो। त्यस साँझ परम्परागत थारू नृत्य पनि हेर्न पाइयो। खाना खाएपछि कोठामा गएर साथीहरूसँग रमाइला कुराकानी गरेर सबै सुते।

वैशाख १६ गते दायाँबायाँका कोठामा साथीहरूको खैलाबैला सुनेर उर्मिलाको निन्द्रा खुल्यो। घडी हेर्दा बिहानको सवा पाँच भइसकेछ। नित्यकर्म सकेर तल ओर्लंदा साढे छ बजेको थियो। गुरु र साथीहरू चियानास्ता गर्दै हुनुहुन्थ्यो। करिब सात बजेतिर सबैले सौराहालाई बाई बाई गरेर लुम्बिनीतर्फ प्रस्थान गरे।

बस पूर्वपश्चिम राजमार्गको पश्चिम दिशातिर द्रुतगतिमा चलिरहेको थियो। तराईको समथर फाँट, भुरुप्प बस्ती, बजार क्षेत्र र ठाउँ ठाउँमा घना जङ्गलको दृश्य हेर्दै सबै लुम्बिनीतिर हुईंकिइरहे। दिउँसो करिब ११ बजे सबै शान्तिको उद्गम स्थल लुम्बिनी पुगे।

लुम्बिनी विशाल क्षेत्रमा फैलिएको रहेछ। त्यहाँ स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकको बाक्लै उपस्थिति देखिन्थ्यो। तीमध्ये धेरैजसो भिक्षु नै देखिन्थे। त्यहाँ धार्मिक सहिष्णुताको विलक्षण नमुना प्रत्यक्ष हेर्न पाइन्थ्यो। विभिन्न धर्म, जात र राष्ट्रियता बोकेर आएका मानिसले बुद्धत्व खोजिरहे झैँ लाग्यो। लुम्बिनी परिसरमा अखण्ड दीप प्रज्ज्वलन गरिएको रहेछ। ठाउँ ठाउँमा 'पञ्चशील अनुसरण गरौँ' जस्ता बुद्धवाणी नेपाली तथा अङ्ग्रेजी भाषामा लेखिएका थिए।

सबै मायादेवी मन्दिर परिसरमा प्रवेश गरे। आजभन्दा करिब २,६०० वर्ष अगि यही स्थानमा मायादेवीले बुद्धलाई जन्म दिएकी थिइन्। यहाँ उत्खनन गरिएका वस्तु र प्राचीन मन्दिरको भग्नावशेषलाई जोगाएर राखिएको रहेछ। बुद्धका पाइला भएका शिला सिसाका फ्रेमभित्र सुरक्षित राखिएको रहेछ।

लुम्बिनीको अर्को ऐतिहासिक वस्तु अशोक स्तम्भ रहेछ। भारतका सम्राट् अशोकले तेस्रो शताब्दीमा लुम्बिनी भ्रमण गरी यो स्तम्भ बनाएका रहेछन्। अशोक स्तम्भको शिलालेख बुद्धको जन्म तथा जन्मस्थान जनाउने सबैभन्दा प्राचीन र प्रामाणिक आधार रहेछ।

यस क्षेत्रमा प्राचीन कलात्मक स्तूपका भग्नावशेष पनि हेर्न पाइने रहेछ। यहाँको अर्को आकर्षण भनेको गुम्बाको विविधता रहेछ। चीन, कोरिया, जापान, थाइल्यान्ड, बर्मा आदि राष्ट्रले आआफ्नै शैलीमा गुम्बा निर्माण गरेका रहेछन्। प्रत्येक गुम्बाभित्रको आकर्षण भनेकै बुद्धका शान्त मुद्राका मूर्ति रहेछन्। 'बुद्धम् शरणम् गच्छामी.........' स्वरले परिवेश गुञ्जायमान थियो। सूर्य पश्चिमी क्षितिजमाथि पुगिसकेका थिए र लुम्बिनी परिसरबाट बाहिरिनु बाध्यता थियो। हृदयदेखि नै महामानव गौतम बुद्धप्रति श्रद्धा अर्पण गर्दै सबै बासस्थानतिर लागे।

वैशाख १७ गते बिहान साढे पाँच बजे निन्द्रा खुल्यो। नित्यकर्म सकेर सबै हिँड्ने तरखरमा लागे। बिहान साढे छ बजे नै लुम्बिनीबाट पाल्पाका लागि प्रस्थान गरियो। करिब तीन घण्टाको यात्रापश्चात् सबै पाल्पाको तानसेन बजार पुगे।

नेवारी शैलीका परम्परागत घरले टुँडिखेल क्षेत्र सुन्दर देखिन्थ्यो। पाल्पाको प्रसिद्धि ढाकाको कपडा र ढलोटको करुवासँग छँदै थियो। यी दुई कुराका लागि पाल्पा देशभरि चिनिन्छ।

सेनवंशी राजाको दरबार तानसेनको मुख्य आकर्षण हो। दरबार प्रवेशद्वार भव्य एवम् आकर्षक देखिन्थ्यो। विगतमा क्षतिग्रस्त भएको दरबारलाई पुरानै शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको रहेछ। पाल्पा दरबार आयाताकारमा संरचित छ। अझ अचम्मको कुरा त दरबारको भित्री भागमा पनि सानो चउर देख्न सकिन्छ। यहाँ ६३ ओटा कोठा र दुईओटा बुर्जा रहेछन्। यहाँ काष्ठकला र वास्तुकलाको अनुपम नमुना हेर्न पाइन्छ। दरबारको बाहिरी भागमा रातो र सेतो रङ लगाएर चिटिक्क सजाइएको छ। कुँदिएका काठका कलात्मक झ्यालढोका हालिएका छन् र भुइँमा इँटा छापिएको रहेछ।

सङ्ग्राहलयमा प्रशस्तै पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक महत्त्वका वस्तु रहेछन्। यहाँ सेनवंशी राजाको वंशावली नै पढ्न पाइदो रहेछ। सङ्ग्रहालयभित्र सेनवंशी राजा रुद्र सेन, मणि मुकुन्द सेन प्रथमलगायत राजाका चित्र देख्न पाइयो। श्रीनगर, रानीमहल, माडीफाँट जस्ता पाल्पाका प्रसिद्ध स्थानका तस्बिरसमेत फ्रेममा सजाएर राखिएका रहेछन्। त्यहाँ काठका ठेकी, माटाका भाँडाकुँडा, बाँसको धनुष, ढिकी, हलो, जुवा तथा वाद्यवादन सामग्री पनि देख्न पाइन्छ। मगर जातिका वेशभूषा तथा गरगहना पनि देख्न पाइयो। सङ्ग्रहालयमा राखिएका प्रत्येक वस्तुका नाम नेपाली र अङ्ग्रेजी भाषामा लेखी टाँसिएका थिए।

सङ्ग्रहालयमा करिब एक घण्टा समय बिताएपछि सबैले भगवतीको मन्दिरको दर्शन गरे। नेपाल अङ्ग्रेजबिचको युद्धका क्रममा उजिरसिंह थापाको फौजले पाल्पाको जितगढमा अङ्ग्रेजलाई परास्त गरेपछि विजय उत्सवको प्रतीकस्वरूप भगवतीको मन्दिर स्थापना गरिएको रहेछ। यो मन्दिरमा कृष्ण जन्माष्टमीका दिन जाग्राम बसेर नवमीका दिन जात्रा निकालिँदो रहेछ।

पाल्पा दरबार परिसरमा अमरनारायण मन्दिर पनि छ। यो मन्दिर तत्कालीन जनरल अमरसिंह थापाले वि.सं. १८६३ मा निर्माण गरेको कुरा शिलालेखबाट थाहा पाइयो। मन्दिरमा कमलको फूलमाथि चतुर्भुज नारायण र लक्ष्मीको मूर्ति विराजमान थिए। त्यसपछि शीतलपाटी, हुलाक चोक, वसन्तपुर, टक्सार पुगेर सबै बसपार्क गए।

तालिकाअनुसार सौराहा, लुम्बिनी र तानसेन दरबारको भ्रमण पूरा भयो। तीन बजेतिर पाल्पाबाट गोरखा फर्किँदा घर पुग्दा रात छिप्पिसकेको थियो। यात्रा सफल, सुखद र अविस्मरणीय रह्यो। उर्मिलाले शिक्षकलगायत विद्यालय व्यवस्थापन समितिलाई हृदयदेखि नै धन्यवाद दिइन्। मानसपटलमा यात्राको स्मरण र मनमा ऊर्जा भरेर उनी सुत्ने तरखरमा लागिन्। यसरी तीन दिनको दैनिकी पनि टुङ्गियो।

दैनिकी लेख्न लामो समय चाहिँदैन। दिन बित्नै लाग्दा दस पन्ध्र मिनेट बसे पुग्छ। तलको क्रम पछ्याए दैनिकी पूरा हुन्छ।

• सबैभन्दा माथि मिति लेख्नुहोस्, चाहिएमा बार पनि राख्नुहोस्।
• दिनको सुरुदेखि क्रम मिलाएर मुख्य मुख्य घटना मात्र लेख्नुहोस्।
• आफैँ बोलेजस्तो गरी 'म' बाट लेख्नुहोस्।
• पुगेको ठाउँ, भेटेको मानिस र सुनेको कुरा नाम किटेरै लेख्नुहोस्।
• घटनासँगै आफूलाई कस्तो लाग्यो भन्ने अनुभूति पनि लेख्नुहोस्।
• दिन कसरी टुङ्गियो भन्ने कुरा लेखेर अन्त्य गर्नुहोस्।

'शैक्षिक भ्रमण' दैनिकीले कक्षाकोठाभित्रको पढाइ मात्रै पढाइ होइन भन्ने देखाउँछ। चितवनको जङ्गल हेर्दा प्रकृति तथा वन्यजन्तु संरक्षणको महत्त्व बुझिन्छ। लुम्बिनी पुग्दा शान्ति, धार्मिक सहिष्णुता र आफ्नो देशको गौरव थाहा हुन्छ। तानसेनको दरबार र सङ्ग्रहालय हेर्दा हाम्रो इतिहास, काष्ठकला र वास्तुकलाप्रति माया जाग्छ। यसै गरी देखेका कुरा दिनदिनै लेख्ने बानीले भाषा पनि बलियो बनाउँछ र स्मरण पनि लामो समय टिक्छ।