अघिल्लो पाठमा हामीले सात उपाय पढ्यौँ। तर एउटा प्रश्न बाँकी नै थियो, यी काम कसले गर्छ? आजको पाठ त्यसैको जवाफ हो।
जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्नका लागि विभिन्न निकायहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ।
तर यी निकाय हेर्दा पहिले एउटा भ्रम हट्नुपर्छ। यी निकाय एउटै काम गर्ने प्रतिस्पर्धी होइनन्। तिनको काम तह तहमा बाँडिएको छ।
मन्त्रालयले नीति बनाउँछ। प्रदेश सरकारले प्रादेशिक नीति बनाउँछ र पूर्वाधार निर्माण गर्छ। अस्पताल तथा स्वास्थ्य चौकीले सेवा दिन्छ। र स्वास्थ्य स्वयंसेवकले त्यो सेवा गाउँका घरदैलोसम्म पुर्याउँछन्।
अर्थात् यो नीतिदेखि घरसम्मको साङ्लो हो। र साङ्लोको नियम हामीले एकाइ छमा पढिसकेका छौँ, एउटा कडी टुट्यो भने बाँकी पनि अड्किन्छन्। नीति बन्यो तर स्वयंसेवक नपुगे गाउँसम्म सेवा पुग्दैन।
राष्ट्रिय स्तरका शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय र अस्पतालहरूले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
रेडक्रस, परिवार नियोजन सङ्घ र स्वास्थ्य सङ्घसंस्थालगायत गैरसरकारी संस्थाहरूले पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी सेवा दिँदै आएका छन्।
(क) स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय
विक्रम संवत् २०५२ सालमा जनसङ्ख्या तथा वातावरण मन्त्रालयको स्थापना भएबाटै यसले स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्यासम्बन्धी विषयमा नीति निर्माण गर्ने काम गर्दै आएको छ। साथै यस मातहतका विभिन्न कार्यालयहरूले नीतिको कार्यान्वयन गर्दै आएका छन्। यसले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने निकायबिच समन्वय र अनुगमन गरी मूल्याङ्कन पनि गर्छ।
| काम | अर्थ |
|---|---|
| नीति निर्माण | जनसङ्ख्या र स्वास्थ्यसम्बन्धी विषयमा देशले अपनाउने बाटो तय गर्ने |
| कार्यान्वयन | मातहतका कार्यालयमार्फत बनेको नीतिलाई काममा उतार्ने |
| समन्वय | कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने निकायबिच काम मिलाउने |
| अनुगमन र मूल्याङ्कन | काम ठिकसँग भइरहेको छ कि छैन हेर्ने र नतिजा जाँच्ने |
माथिका चार काममध्ये समन्वय सजिलो देखिन्छ तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ।
सोच्नुहोस्, जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा कति निकाय लागेका छन्। दुई मन्त्रालय, प्रदेश सरकार, अस्पताल, स्वास्थ्य चौकी, स्वयंसेवक, रेडक्रस, परिवार नियोजन सङ्घ र अरू धेरै संस्था।
अब यी सबैले आआफ्नै तरिकाले काम गरे भने के होला? कतै दुई निकायले एउटै काम दोहोर्याउलान् र कतै कसैले पनि नगर्लान्। दुवै अवस्थामा स्रोत खेर जान्छ।
यही कुरा हामीले जल सम्पदाको पाठमा पनि देख्यौँ, जहाँ सरोकारवाला निकायबिच समन्वयको अभाव एउटा प्रमुख चुनौती थियो। यसैले समन्वय र अनुगमन मन्त्रालयकै जिम्मेवारीमा राखिएको हो।
(ख) शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
औपचारिक शिक्षा कार्यक्रममा विश्वविद्यालय र विद्यालय शिक्षा विषयको पाठ्यक्रममा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी विषय समावेश गरिएको छ। युवा, मजदुर तथा महिलाहरूलाई जनसङ्ख्यासम्बन्धी चेतना फैलाउन अनौपचारिक जनसङ्ख्या शिक्षा कार्यक्रम लागु गरिएको छ। सानो परिवार सुखी परिवारको भावना जगाउने उद्देश्यले जनसङ्ख्या शिक्षाका कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छन्।
यस्ता कार्यक्रमले जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न सहयोग पुर्याउँछ। तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिले जीवनस्तरमा पार्ने असरबारे उनीहरूलाई चेतना जगाउँछ। उनीहरूको आफ्नो धारणा र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन यसबाट मदत पुग्छ।
श्रम विभाग, सहकारी विभाग, घरेलु तथा साना उद्योग, स्थानीय विकास प्रशिक्षण प्रतिष्ठान र नेपाल परिवार नियोजन सङ्घजस्ता संस्था तथा निकायले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी विभिन्न कार्यक्रमहरू एकीकृत रूपमा सञ्चालन गर्दै आइरहेका छन्।
माथिको अनुच्छेदमा एउटा वाक्य छ जुन नछुटाउनुहोस्, उनीहरूको आफ्नो धारणा र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन यसबाट मदत पुग्छ।
अब तुलना गर्नुहोस्। अस्पतालले सेवा दिन्छ। स्वयंसेवकले सामग्री पुर्याउँछन्। प्रदेश सरकारले पूर्वाधार बनाउँछ। तर शिक्षा मन्त्रालयले सोचाइ फेर्छ।
यो किन महत्त्वपूर्ण छ? किनभने सेवा उपलब्ध हुनु र मानिसले त्यो सेवा प्रयोग गर्नु दुई फरक कुरा हुन्। सेवा नजिकै भए पनि सोचाइ नफेरिए मानिस त्यहाँसम्म पुग्दैनन्।
यसैले अघिल्लो पाठको वाक्य यहाँ फेरि सम्झनुहोस्, जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको जबर्जस्ती होइन, यो सोचेर निर्णय गर्न सक्ने अवस्था बनाउनु हो। र त्यो अवस्था बनाउने काम शिक्षाले गर्छ।
अनि यो पनि ध्यान दिनुहोस्। तपाईं अहिले यही पाठ पढिरहनुभएको छ, र यो पनि त्यही कार्यक्रमको अंश हो, किनभने विद्यालय शिक्षाको पाठ्यक्रममा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी विषय समावेश गरिएको छ।
(ग) प्रदेश सरकार
प्रदेश सरकारले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा विभिन्न गतिविधिहरू सञ्चालन गर्दै आएका छन्। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रादेशिक नीति नियमहरू बनाउने, सचेतना कार्यक्रम, बस्ती विकास र पूर्वाधार निर्माणमार्फत जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याइरहेका हुन्छन्।
| प्रदेश सरकारको काम | यसले कसरी सघाउँछ |
|---|---|
| प्रादेशिक नीति नियम बनाउने | प्रदेशकै अवस्थाअनुसार बाटो तय हुन्छ |
| सचेतना कार्यक्रम | जनसङ्ख्यासम्बन्धी जानकारी जनतासम्म पुग्छ |
| बस्ती विकास | व्यवस्थित बस्ती बन्दा सेवा पुर्याउन सजिलो हुन्छ |
| पूर्वाधार निर्माण | सडक, विद्यालय र स्वास्थ्य संस्था पुगे बसाइँसराइको चाप घट्छ |
अस्पतालका गतिविधि
अस्पतालहरूमा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका विभिन्न गतिविधिहरू सञ्चालन भएका हुन्छन्। अस्पतालमा परिवार नियोजनका स्थायी बन्ध्याकरण कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने तथा परिवार नियोजनका अस्थायी साधनको प्रयोग सम्बन्धमा चेतनामूलक जानकारी र सेवा प्रदान गर्ने आदि पर्छन्।
दम्पती तथा व्यक्तिको प्रजनन अधिकार सुनिश्चित गर्न नेपाल सरकारका प्रादेशिक तथा केन्द्रीय अस्पताल र निजी क्षेत्रद्वारा सञ्चालित समान स्तरका अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्थाहरूले बाँझोपनको उपचार सेवा प्रदान गर्दै आएका छन्।
माथिको अनुच्छेदमा एउटा महत्त्वपूर्ण शब्द छ, प्रजनन अधिकार।
यसको अर्थ हो, कति सन्तान र कहिले भन्ने निर्णय गर्ने अधिकार दम्पती तथा व्यक्तिकै हो।
यसैले अस्पतालका सेवा दुवैतिर छन् भन्ने कुरा प्रस्ट हुन्छ। एकातिर सन्तान नचाहेको बेला रोक्न सक्ने सेवा छ, र अर्कोतिर सन्तान चाहेर पनि नभएको अवस्थामा बाँझोपनको उपचार सेवा पनि छ।
अर्थात् स्वास्थ्य संस्थाको काम कुनै एक दिशामा धकेल्नु होइन। यसको काम मानिसले चाहेको निर्णय पूरा गर्न सहयोग गर्नु हो, र यही नै प्रजनन अधिकारको अर्थ हो।
स्वास्थ्य चौकीका काम
स्वास्थ्य चौकीले परिवार नियोजनसम्बन्धी चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ। त्यसैगरी क्लिनिकल तथा ननक्लिनिकल कार्य गर्छ। ग्रामीण स्वास्थ्य कार्यकर्ता र मातृशिशु कार्यकर्तामार्फत गाउँमा सेवा उपलब्ध गराउँछ।
(घ) नेपाल परिवार नियोजन सङ्घ
यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यको क्षेत्रमा यस संस्थाले धेरै काम गर्दै आएको छ। वि.सं. २०१६ मा स्थापित यस संस्थाले एचआइभी एड्सलगायत संवेदनशील स्वास्थ्य सेवा चाहिने गरिब, मजदुर र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायका मानिसहरूमा सेवा प्रवाह गर्दै आइरहेको छ।
माथिको वाक्यमा तीन समूह नामिएका छन्, गरिब, मजदुर र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायका मानिसहरू।
यो छनोट संयोग होइन। जुन समुदायसम्म सेवा सजिलै पुग्दैन, त्यहीँ पुग्नु गैरसरकारी संस्थाको मुख्य भूमिका हुन्छ।
यही कुरा अघिल्लो पाठको अन्तिम उपायसँग मिल्छ, अर्थात् स्रोत र साधनको वितरणमा समानता। सेवा सबैसम्म पुगे मात्र व्यवस्थापन सम्भव हुन्छ।
(ङ) स्वास्थ्य स्वयंसेवक
स्थानीय तहमा स्वास्थ्य स्वयंसेवकहरूलाई परिचालन गरी उनीहरूमार्फत परिवार नियोजनसम्बन्धी सूचना तथा पोषण सेवा र सेवा वितरणका कार्य गरिएका छन्।
यो खण्ड सबैभन्दा छोटो छ, तर यसको महत्त्व सबैभन्दा ठुलो छ।
किन? किनभने मन्त्रालय काठमाडौँमा छ, प्रदेश सरकार प्रदेशको राजधानीमा छ र अस्पताल सदरमुकाममा छ। तर स्वास्थ्य स्वयंसेवक गाउँमै हुनुहुन्छ।
अर्थात् यो नै त्यो कडी हो जसले नीतिलाई घरदैलोसम्म पुर्याउँछ।
अब पूरै साङ्लो एकैचोटि हेर्नुहोस्।
| तह | को | के गर्छ |
|---|---|---|
| १. नीति | स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय | नीति निर्माण, समन्वय, अनुगमन र मूल्याङ्कन |
| २. चेतना | शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय | पाठ्यक्रममा समावेश, अनौपचारिक शिक्षा, धारणा र व्यवहारमा परिवर्तन |
| ३. प्रादेशिक व्यवस्था | प्रदेश सरकार | प्रादेशिक नीति नियम, सचेतना, बस्ती विकास र पूर्वाधार |
| ४. सेवा | अस्पताल र स्वास्थ्य चौकी | परिवार नियोजनसम्बन्धी सेवा, बाँझोपनको उपचार र चेतनामूलक कार्यक्रम |
| ५. पहुँच | स्वास्थ्य स्वयंसेवक | सूचना, पोषण सेवा र सेवा वितरण घरदैलोसम्म |
| + थप | रेडक्रस र नेपाल परिवार नियोजन सङ्घजस्ता गैरसरकारी संस्था | सेवा नपुगेका समुदायसम्म पुग्ने |
यो एकाइको अन्तिम पाठ हो, त्यसैले छ पाठ एकसाथ हेरौँ।
पाठ १ मा हामीले बनोट पढ्यौँ, अर्थात् जनसङ्ख्या भनेको सङ्ख्या मात्र होइन, त्यो सङ्ख्याभित्रको बनोट हो।
पाठ २ मा नेपालको बनोट पढ्यौँ, अर्थात् एक सय तेइस मातृभाषा र एक सय पच्चिस जातजाति, र गन्तीबाट पहिचान हुँदै नीति बन्ने बाटो।
पाठ ३ मा परिवर्तनका कारण पढ्यौँ, अर्थात् जन्म, मृत्यु र बसाइसराइ, र दुवै छेउ समस्या हुन् भन्ने कुरा।
पाठ ४ मा जीवनको गुणस्तर पढ्यौँ, अर्थात् आम्दानी बढ्दैमा गुणस्तर बढ्दैन भन्ने कुरा।
पाठ ५ मा व्यवस्थापनका उपाय पढ्यौँ, अर्थात् नियन्त्रण, वृद्धि र स्रोत उपलब्ध गराउने तीन बाटो।
र आज पढ्यौँ, यी सबै काम कसले गर्छ।
यसैले एकाइको सिङ्गो सन्देश यही हो। जनसङ्ख्या सङ्ख्या मात्र होइन, त्यो मानिस हो। र मानिसको जीवन राम्रो बनाउने काम कुनै एउटा निकायको मात्र होइन, यो नीतिदेखि घरदैलोसम्म फैलिएको साझा जिम्मेवारी हो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका शब्द सरकारी निकाय, नीति र स्वास्थ्य सेवासँग जोडिएका छन्। यीमध्ये कतिपय शब्द समाचारमा पनि सुनिन्छन्, त्यसैले अर्थ पक्का पार्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| निकाय | कुनै तोकिएको काम गर्न बनाइएको कार्यालय वा संस्था |
| मन्त्रालय | कुनै विषयको नीति बनाउने र काम हेर्ने सरकारको प्रमुख कार्यालय |
| मातहत | कुनै निकायको अधीनमा रहेको |
| नीति निर्माण | कुनै विषयमा राज्यले अपनाउने बाटो तय गर्ने काम |
| कार्यान्वयन | बनेको नीति वा योजनालाई काममा उतार्ने प्रक्रिया |
| समन्वय | फरक फरक निकायको काम मिलाएर सँगै लैजाने प्रक्रिया |
| अनुगमन | काम ठिक भइरहेको छ कि छैन नियमित हेर्ने प्रक्रिया |
| मूल्याङ्कन | कामको नतिजा जाँचेर आकलन गर्ने काम |
| गैरसरकारी संस्था | सरकारबाहिर रही सेवा दिने संस्था |
| औपचारिक शिक्षा | विद्यालय र विश्वविद्यालयमार्फत लिइने तहगत शिक्षा |
| अनौपचारिक शिक्षा | विद्यालयबाहिर सञ्चालन गरिने सिकाइ कार्यक्रम |
| पाठ्यक्रम | कुन तहमा के पढाउने भन्ने तय गरिएको खाका |
| सचेतना कार्यक्रम | जनतालाई जानकारी दिई सजग बनाउने कार्यक्रम |
| एकीकृत | छुट्टाछुट्टै नभई एकसाथ मिलाएर गरिने |
| प्रदेश सरकार | प्रदेश तहमा रहने सरकार |
| प्रादेशिक | प्रदेशसँग सम्बन्धित |
| बस्ती विकास | बस्तीलाई व्यवस्थित र सुविधासम्पन्न बनाउने काम |
| पूर्वाधार | सडक, बिजुली, विद्यालय र स्वास्थ्य संस्थाजस्ता आधारभूत संरचना |
| परिवार नियोजन | कति सन्तान र कहिले भन्ने योजनाबद्ध निर्णय गर्ने व्यवस्था |
| स्थायी साधन | सधैँका लागि प्रयोग हुने परिवार नियोजनको उपाय |
| अस्थायी साधन | निश्चित समयका लागि मात्र प्रयोग हुने परिवार नियोजनको उपाय |
| प्रजनन अधिकार | कति सन्तान र कहिले भन्ने निर्णय आफैँ गर्न पाउने अधिकार |
| दम्पती | विवाहित जोडी |
| बाँझोपन | चाहेर पनि सन्तान प्राप्त हुन नसकेको स्वास्थ्य अवस्था |
| स्वास्थ्य चौकी | स्थानीय तहमा रहेको आधारभूत स्वास्थ्य सेवा केन्द्र |
| मातृशिशु कार्यकर्ता | आमा र शिशुको स्वास्थ्य हेर्ने स्थानीय स्वास्थ्यकर्मी |
| स्वयंसेवक | स्वेच्छाले समाजसेवामा लाग्ने व्यक्ति |
| परिचालन | काममा लगाउने वा चलायमान बनाउने प्रक्रिया |
| सेवा प्रवाह | सेवा जनतासम्म पुर्याउने काम |
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ६) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्नका लागि विभिन्न निकायहरूको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहन्छ। राष्ट्रिय स्तरका शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय र अस्पतालहरूले विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएका छन्।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।