यस पाठमा फरक फरक ठाउँका किसान र व्यवसायीका कथा आउँछन्। पढ्दै जाँदा एउटा कुरा ध्यान दिनुहोस्: ठाउँ फरक छन् तर समस्या मिल्दाजुल्दा छन्।

त्यसो हुनुको कारण छ। खेतीका समस्या जहाँ पनि तीन ठाउँमा हुन्छन्, अर्थात् बीजदेखि बजारसम्मका तीन चरणमा।

चरण १, उत्पादनअघि: बिउ, मल, विषादी, औजार र जमिन।
चरण २, उत्पादनको बेला: सिप, तालिम, रोगव्याधि र जनावरबाट हुने क्षति।
चरण ३, उत्पादनपछि: बजार, मूल्य, यातायात र निकासी।

अनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा: धेरै किसानले चरण १ र २ मा राम्रो गर्छन् तर चरण ३ मा मार खान्छन्। उत्पादन भयो तर बेच्न नपाएको अवस्था सबैभन्दा दुखद हुन्छ, किनभने त्यहाँ मेहनत पनि गयो र फल पनि गयो।

दुग्ध विकास संस्थानको एउटा उदाहरणले तीनै क्षेत्र कसरी जोडिन्छन् भन्ने प्रस्ट देखाउँछ।

किसानले गाईभैँसी पालेर दुध उत्पादन गर्नु कृषि क्षेत्र हो।
त्यही दुधलाई प्रशोधन गरी धुलो दुध बनाउनु उद्योग क्षेत्र हो।
त्यो धुलो दुध पसल र डिपार्टमेन्ट स्टोरसम्म पुर्‍याउनु व्यापार तथा सेवा क्षेत्र हो।

अब सोच्नुहोस्, धुलो दुध बनाउनुको फाइदा के हो? दुध चाँडै बिग्रन्छ, तर धुलो दुध लामो समय टिक्छ। त्यसैले यसलाई टाढासम्म पुर्‍याउन सकिन्छ र किसानले उत्पादन खेर जाने डर घट्छ।

यही नै उद्योगको मुख्य काम हो: कच्चा वस्तुलाई टिकाउ बनाउनु र त्यसको मूल्य बढाउनु।

माथिको समस्या ध्यान दिएर पढ्नुहोस्। खप्तडमा प्राकृतिक सुन्दरता छ, होटल छन्, होमस्टे छन् र तालिम पनि दिइएको छ। त्यसो भए अड्केको कहाँ?

अड्केको ठाउँ यातायात हो, अर्थात् उत्पादनपछिको चरणमा।

यो मकै र दलहनका किसानको समस्यासँग ठ्याक्कै मिल्छ। त्यहाँ पनि उत्पादन भयो तर बजार र निकासीमा अड्कियो। अर्थात् क्षेत्र फरक छ, तर अड्किने ठाउँ उही छ।

यसैले यो पाठको मुख्य वाक्य दोहोर्याउनुहोस्: धेरै पटक समस्या उत्पादनमा हुँदैन, बजारसम्म पुग्ने बाटोमा हुन्छ।

दुवै कथामा एउटै ढाँचा छ, र त्यही सिकाइ हो।

पहिलो, सानै बाटो सुरु भयो। कोही पन्ध्र रोपनीबाट, कोही साइकलबाट। ठुलो व्यवसाय ठुलो सुरुआतबाट होइन, नरोकिने सुरुआतबाट बन्छ।

दोस्रो, दुवैले ऋण लिए। ऋण डराउने कुरा होइन, तर त्यो उत्पादनमा लगाइनुपर्छ र फर्काउन सकिने हुनुपर्छ।

तेस्रो, दुवैले तालिम वा नयाँ तरिका अपनाए। मेहनत मात्र होइन, सिप पनि चाहिन्छ।

चौथो, दुवैले बजार आफैँ खोजे। हाट, पसल, ठेलागाडा र स्थानीय सङ्कलन, यी सबै बजारसम्म पुग्ने तरिका हुन्, र यही नै तेस्रो चरणको समाधान हो।

अनि दोस्रो कथाको शीर्षक नै सम्झनलायक छ: गरिखान छेकेन अपाङ्गताले। एकाइ ३ मा हामीले पढ्यौँ, फरक क्षमताको होइन, अवसरको। अवसर पाएपछि र आफैँ खोजेपछि के हुन्छ भन्ने प्रमाण यही कथा हो।

अन्त्यमा तीनै क्षेत्रलाई एउटै लहरमा राखौँ, किनभने यी अलग अलग होइनन्।

कृषिले कच्चा वस्तु दिन्छ। उद्योगले त्यसलाई प्रशोधन गरी टिकाउ र मूल्यवान् बनाउँछ। सेवा क्षेत्रले त्यसलाई बजार, यातायात र ग्राहकसम्म पुर्‍याउँछ।

त्यसैले कुनै एउटा क्षेत्र कमजोर भए बाँकी दुई पनि कमजोर हुन्छन्। खेती राम्रो भयो तर सडक भएन भने उत्पादन कुहिन्छ। उद्योग खुल्यो तर कच्चा पदार्थ पुगेन भने कारखाना बन्द हुन्छ।

यही अन्तरसम्बन्ध यस एकाइको अर्को पाठको विषय हो।