अरनिकोको जन्म वि.सं. १३०० अर्थात् ई.सं. १२४४ मा नेपालमा भएको थियो। उनको वास्तविक नाम बलबाहु थियो। उनी बुद्धिमान र मिहिनेती थिए।
अरनिकोको कथा पढ्दा एउटा प्रश्न मनमा राख्नुहोस्: उनले मूर्तिकलाको सिप कहाँ सिके?
जवाफ चाखलाग्दो छ। उनी कुनै विद्यालय वा गुरुकहाँ गएनन्। उनका एक साथी मूर्ति बनाउँथे, र उनले दुई काम गरे।
पहिलो: साथीले बनाएको मूर्ति ध्यान दिएर हेर्थे।
दोस्रो: नजानेको सोध्थे।
यही दुई बानीले उनलाई राम्रो मूर्तिकार बनायो। अर्थात् सिक्न ठुलो साधन होइन, दुई बानी चाहिन्छ: ध्यान दिनु र सोध्नु। यो कुरा आज तपाईंका लागि पनि उत्तिकै सत्य छ।
सिप कसरी सिके
उनका एक साथी मूर्ति बनाउँथे। साथीले बनाएको मूर्ति उनी ध्यान दिएर हेर्थे र नजानेको सोध्थे। यसरी बिस्तारै अरनिकोले राम्रा राम्रा मूर्ति बनाउन सिके। उनी पछि राम्रो मूर्तिकार भए।
उनले बनाएका मूर्तिको सबैले तारिफ गर्न थाले। मूर्तिकार अरनिकोको मूर्तिकलाको सिपसँग तत्कालीन नेपालका राजा पनि परिचित थिए।
माथिका दुई बानी सुन्दा सजिला लाग्छन्, तर तिनले फरक फरक काम गर्छन्।
ध्यान दिएर हेर्नाले देखेको कुरा मनमा बस्छ। धेरै मानिस हेर्छन् तर देख्दैनन्, किनभने हेराइमा ध्यान हुँदैन।
सोध्नाले नदेखिने कुरा खुल्छ। मूर्ति बनाउँदा हातको चाल, औजारको प्रयोग र सामग्री छान्ने तरिका बाहिरबाट देखिँदैन, त्यो सोधेर मात्र थाहा हुन्छ।
त्यसैले दुवै चाहिन्छ। हेर्ने तर नसोध्ने मानिस आधा सिक्छ, र सोध्ने तर ध्यान नदिने मानिस सोधेको पनि बिर्सन्छ।
चीनको निम्तो
यो समयमा चीनमा समेत नेपाली कलाको प्रचार भएको थियो। त्यसै बेला चीनका राजाले एउटा मन्दिर बनाउन चाहेका थिए। चीनमा राम्रा राम्रा मूर्ति बनाउन सक्ने मूर्तिकारको खोजी हुनथाल्यो।
उनले नेपालका राजा अभय मल्ललाई राम्रा मूर्तिकारहरू पठाइदिन अनुरोध गरे। चीन सरकारको अनुरोधमा अरनिकोको नेतृत्वमा ८० जना कलाकारहरू चीन गए।
पहिलो, निम्तो चीनबाट आयो। अरनिको काम खोज्दै चीन गएका होइनन्, चीनले नेपालका राजालाई अनुरोध गरेर बोलाएको हो। यसको अर्थ हो, त्यस बेला नै नेपाली कलाको प्रसिद्धि सिमाना नाघिसकेको थियो।
दोस्रो, उनी एक्लै गएनन्। अरनिकोको नेतृत्वमा ८० जना कलाकार गए। अर्थात् त्यो एक व्यक्तिको यात्रा होइन, एउटा टोलीको यात्रा थियो, र अरनिको त्यसका नेता थिए। २४ वर्षको उमेरतिरै एउटा ८० जनाको टोलीको नेतृत्व पाउनु आफैँमा ठुलो कुरा हो।
चैत्य निर्माण
त्यहाँ अरनिको र उनका साथीहरूले एक बौद्ध चैत्य बनाए। त्यो बौद्ध चैत्य धेरै राम्रो बन्यो। चैत्यको विधिवत् प्रतिष्ठा भयो। सो समारोहमा देश विदेशबाट मानिस आएका थिए। नेपाली कलाकारहरूले बनाएको चैत्यको सबैले ठुलो प्रशंसा गरे। चीनमा उक्त चैत्यलाई Miyaoying Temple भनिन्छ।
दुई रोचक घटना
अरनिकोको कलाकारिता सम्बन्धमा अन्य रोचक घटनाहरू पनि छन्।
| घटना | के भयो | यसले के देखायो |
|---|---|---|
| फुटेको मूर्ति | चीनका राजासित एउटा फुटेको ढलोटको मूर्ति थियो। राजाले त्यो मूर्ति जोड्न अरनिकोलाई दिए र उनले त्यो मूर्ति सजिलै जोडिदिए | बनाउन जान्नु र बिग्रेको मिलाउन जान्नु फरक कुरा हुन्। दोस्रोका लागि सामग्री र बनोट दुवैको गहिरो ज्ञान चाहिन्छ |
| चित्रकला प्रतियोगिता | चीनका राजाले एउटा चित्रकला प्रतियोगिता गराए। अरनिकोले नौओटा हात्तीको चित्र बनाएका थिए र उक्त प्रतियोगितामा प्रथम भए | उनी मूर्तिकलामा मात्र सीमित थिएनन्, चित्रकलामा पनि निपुण थिए |
निडरता
उनको जीवनमा अर्को महत्त्वपूर्ण घटना पनि छ। राजाले अरनिकोलाई नजिक राखेर कुरा गर्दा अरनिकोले धक नमानी जवाफ दिए।
त्यो देखेर राजाले भने, तिमी कलाकार भए पनि म चीनको बादशाह हुँ। तिमी मसँग कत्तिपनि नहड्बडाउनुको कारण के हो?
अरनिकोले जवाफ दिए, हाम्रो देशमा राजासित प्रजा डराउने बानी छैन, हामी राजालाई पितासरह मान्छौँ।
उनको यो स्वभावले उनको निडरता र आत्मविश्वासलाई दर्साउँछ।
अरनिकोको जवाफ छोटो छ तर त्यसमा दुई कुरा एकैसाथ छन्।
पहिलो, आफ्नो आत्मसम्मान। उनले डराउने कारण छैन भने। यो निडरता हो।
दोस्रो, अरूको सम्मान। उनले राजालाई नमान्ने भनेनन्, बरु राजालाई पितासरह मान्छौँ भने। यो अपमान होइन, फरक सम्बन्धको वर्णन हो।
यही सन्तुलन नै महत्त्वपूर्ण छ। निडर हुनु र अशिष्ट हुनु एउटै कुरा होइन। अरनिकोले नडराई तर सम्मानसहित जवाफ दिए, र त्यसैले बादशाहले रिस उठाउनुको साटो उनलाई अझ नजिक राखे।
चीनमा अरनिकोको स्थान
चिनियाँ राजाले अरनिकोलाई चीनका मूर्तिकारहरूको नाइके बनाएर राखेका थिए। अरनिकोको कलाको चीनमा ठुलो प्रभाव परेको देखिन्छ। अरनिकोले चीनमा नेपाली कलाको प्रचार तथा विकास गरेकाले चिनियाँ कला र नेपाली कलाका धेरै कुरा मिल्छन्।
चीनमा अरनिकोको प्रसिद्धि बढ्दै गएपछि राजाले उनलाई ठुलो दर्जा र इज्जत दिए। यसले गर्दा नेपालको समेत इज्जत बढ्यो।
अरनिकोको योगदान
| योगदान | विवरण |
|---|---|
| दुई देशको सम्बन्ध | उनले चीन र नेपालको सम्बन्ध राम्रो बनाउन मदत गरे |
| कलाको प्रचार | उनको कारणले नेपाली कला विदेशमा प्रचार प्रसार भयो |
| दुई कलाको मेल | उनले चीनमा नेपाली कलाको प्रचार तथा विकास गरेकाले चिनियाँ कला र नेपाली कलाका धेरै कुरा मिल्छन् |
| देशको पहिचान | उनको अद्वितीय सिपका कारण चिनियाँहरू नेपाललाई मूर्तिकलाको देश भन्छन् |
नेपाली कलालाई विश्व समुदायमा परिचित गराएका हुनाले अरनिकोलाई राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान दिइएको हो।
यो पाठको अन्तिम र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा यही हो।
अरनिकोले चीनमा गएर नेपालको बयान गरेनन्, भाषण दिएनन्, झन्डा फहराएनन्। उनले काम गरे। र त्यही कामले नेपालको नाम चिनायो।
यसको प्रमाण आजसम्म बाँकी छ: चिनियाँहरू नेपाललाई मूर्तिकलाको देश भन्छन्। एउटा व्यक्तिको सिपले पूरै देशको पहिचान बनाइदियो।
एकाइ २ को पाठ ८ सम्झनुहोस्। त्यहाँ हामीले भन्यौँ, पदले होइन, कामले। अरनिको त्यसकै सबैभन्दा पुरानो उदाहरण हुनुहुन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका शब्द कला, इतिहास र स्वभाव तीनै क्षेत्रबाट आएका छन्। कुन शब्द कुन प्रसङ्गमा प्रयोग भएको हो सम्झँदै पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| राष्ट्रिय विभूति | आफ्नो योगदानले देश र मानव समुदायलाई मार्गदर्शन गर्ने र राष्ट्रले विशेष पहिचान दिएको महान् व्यक्तित्व |
| बलबाहु | अरनिकोको वास्तविक नाम |
| मूर्तिकार | मूर्ति बनाउने कलाकार |
| मूर्तिकला | मूर्ति बनाउने कला |
| चित्रकला | चित्र बनाउने कला |
| कलाकारिता | कलामा देखिने सिप र सिर्जनशीलता |
| ढलोट | धातु पगालेर ढालेर बनाइने सामग्री |
| चैत्य | बौद्ध परम्पराअनुसार बनाइने पूजनीय संरचना |
| विधिवत् | तोकिएको विधि र परम्पराअनुसार |
| प्रतिष्ठा | यहाँ, कुनै संरचना विधिपूर्वक स्थापना गर्ने काम |
| समारोह | ठुलो र औपचारिक कार्यक्रम |
| नेतृत्व | टोलीको अगुवाइ गर्ने काम |
| नाइके | समूहको मुख्य व्यक्ति वा प्रमुख |
| बादशाह | सम्राट् वा ठुलो राजा |
| प्रजा | राज्यका जनता |
| धक नमानी | सङ्कोच वा हिचकिचाहटबिना |
| हड्बडाउनु | अत्तालिनु वा हतास हुनु |
| निडरता | नडराउने गुण |
| आत्मविश्वास | आफूमाथिको भरोसा |
| पितासरह | बुबाजस्तै मानेर |
| अद्वितीय | अरूसँग तुलनै हुन नसक्ने, अनुपम |
| दर्जा | पद वा हैसियत |
| प्रचार प्रसार | फैलाउने र चिनाउने काम |
| प्रसिद्धि | नाम चलेको अवस्था |
| तत्कालीन | त्यस बेलाको |
| संयोजक | कुनै कार्यक्रम मिलाएर चलाउने व्यक्ति |
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ६) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
अरनिकोको जन्म वि.सं. १३०० अर्थात् ई.सं. १२४४ मा नेपालमा भएको थियो र उनको वास्तविक नाम बलबाहु थियो।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।