यस पाठमा धेरै नाम र मिति आउँछन्, त्यसैले सूचीका रूपमा पढ्दा अलमल हुन्छ। बरु एउटा वाक्य समातेर पढ्नुहोस्।

मध्यकालीन नेपाल कहिले एकीकृत, कहिले टुक्रा टुक्रा र कहिले ठुलो राज्य बनेको पाइन्छ।

अर्थात् मध्यकाल सिधा रेखा होइन, जोडिने र टुक्रिने चक्र हो। र यस पाठमा त्यही ढाँचा दुई पटक देखिन्छ।

पहिलो पटक: मध्यकालमा नेपाल खस राज्य, डोयराज्य र नेपालमण्डलमा विभाजित थियो।
दोस्रो पटक: नेपालमण्डल आफैँ कान्तिपुर, पाटन र भादगाउँमा विभाजित भयो।

ठुलो एकाइ सानो एकाइमा टुक्रियो, र सानो एकाइ फेरि सानोमा। यही टुक्रिने क्रम नै यस एकाइका अर्का पाठहरूको आधार हो।

पाठले भन्छ, यक्षमल्ल दूरदर्शी थिए। दूरदर्शी भनेको टाढासम्म सोच्न सक्ने।

तर उनकै निधनपछि राज्य तीन टुक्रा भयो। त्यसो भए यहाँ के सिक्ने?

एउटा शासक जति नै विद्वान् र दूरदर्शी भए पनि, उसपछिको व्यवस्था बलियो नबनेसम्म राज्य टिक्दैन। यक्षमल्लको शासन बलियो थियो, तर शासनपछिको उत्तराधिकार व्यवस्था बलियो थिएन। यही खाली ठाउँमा विखण्डन हुन्छ।

एकाइ ३ को पाठ १ सम्झनुहोस्। त्यहाँ हामीले पढ्यौँ, सरकार फेरिन्छ तर राज्य फेरिँदैन। त्यसका लागि नियम चाहिन्छ, र नियम नभएको ठाउँमा शक्तिको बाँडफाँड झगडाले हुन्छ।

यो प्रश्न अभ्यासमा सोधिन्छ। पाठले दिएको सिधा कारण एउटा हो, तर यसलाई खोलेर हेर्दा धेरै कारण देखिन्छन्।

पहिलो र मुख्य कारण: यक्षमल्लको निधनपछि उनका छोराहरू राज्य विखण्डन गर्ने काममा लागे।

दोस्रो, उत्तराधिकारको स्पष्ट नियम नहुनु। राज्य कसले पाउने भन्ने पहिले नै लिखित रूपमा तय नभएपछि विवाद स्वाभाविक हुन्छ।

तेस्रो, शक्तिको आकर्षण। हरेक सन्तानले आफ्नै राज्य चाहेपछि एउटा ठुलो राज्यभन्दा धेरै साना राज्य बन्न पुग्छन्।

चौथो, बाँडिएपछि आपसी प्रतिस्पर्धा। तीन राज्य बनेपछि तिनीबिच मेल भन्दा प्रतिस्पर्धा बढ्यो, र त्यसैले कुनै पनि राज्य एक्लै बलियो रहेन।

यही अन्तिम बुँदा नै यस एकाइको अर्को पाठसम्म जोडिने कडी हो। टुक्रिनु भनेको सानो हुनु मात्र होइन, कमजोर हुनु पनि हो।