समाजमा चलिआएका तर समाजलाई नै हानि पुर्याउने अनुचित चलनलाई सामाजिक विकृति भनिन्छ। फजुल खर्च, लैङ्गिक विभेद, मद्यपान र मानव बेचबिखन यस्तै विकृति तथा सामाजिक समस्याका उदाहरण हुन्।
यो पाठमा एउटा टोल सुधार संस्थाले के गर्यो भन्ने कुरा आउँछ। तर पढ्दै जाँदा एउटा प्रश्न मनमा राख्नुहोस्: यी सबै काम एक जनाले गर्न सक्थ्यो?
जवाफ हो, सक्दैनथ्यो। फजुल खर्च किन गरिन्छ? धेरैजसो अरूको देखासिकीले। त्यसैले एक जनाले मात्र छाड्ने निर्णय गर्यो भने उसैलाई अप्ठ्यारो पर्छ, किनभने वरिपरि सबैले उही गरिरहेका हुन्छन्। तर पूरै टोलले सँगै निर्णय गर्यो भने कसैलाई अप्ठ्यारो पर्दैन।
यही नै यस पाठको सार हो। सामाजिक विकृति एक्लैले बनाएको होइन, त्यसैले एक्लैले हटाउन पनि सकिँदैन। समाधानको एकाइ व्यक्ति होइन, समुदाय हो।
एउटा टोलले के गर्यो
वरपिपल टोल सुधार संस्थाले फजुल खर्च नियन्त्रण र लैङ्गिक विभेद सम्बन्धमा सचेतना तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ। यस संस्थाले आफ्नो स्थापना दिवसको अवसर पारेर आफ्नो टोलमा सामाजिक सुधारका केही कार्यक्रम सार्वजनिक गर्यो।
ध्यान दिनुहोस्, संस्थाले भाषण मात्र गरेन। निर्णय गर्यो। र ती निर्णय आफ्नै सदस्यहरूबाट सुरु भए। यही तरिका यस पाठको सिकाइ हो।
१. फजुल खर्च
आफ्नो आवश्यकता र आर्थिक हैसियतभन्दा बढी, अनावश्यक रूपमा र प्रायः अरूलाई देखाउनका लागि गरिने खर्च नै फजुल खर्च हो।
समाजमा हुने फजुल खर्च सम्बन्धमा संस्थाले महत्त्वपूर्ण निर्णय गरेको थियो। यस संस्थाले फजुल खर्च नियन्त्रणमा व्यक्ति र समुदायलाई बढीभन्दा बढी जिम्मेवार बनाउन भूमिका निर्वाह गर्नेसमेत निर्णय गरेको थियो।
हरेक वर्ष हुने तिजको दरखाने कार्यक्रमका विकृतिलाई लिएर छलफल भएको थियो। तिजको सुरु हुनुभन्दा अघिदेखि टोलमा गरिएका भोजभतेरलाई नियन्त्रण गर्ने निर्णय भएको थियो।
संस्थाका सदस्य सबैले विवाह, व्रतबन्ध, अर्घौ, छेवर, घेवा र बेल विवाह लगायतका धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सवहरूमा समेत फजुल खर्च नगर्ने प्रतिबद्धता जनाएका थिए।
अरूको देखासिकी नगरी आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार यस्ता कार्य सम्पन्न गर्नुपर्ने यस संस्थाकी अध्यक्षको विचार छ। सकिनसकी विभिन्न भोजभतेर गर्ने, साना साना उत्सव गर्नसमेत पार्टी प्यालेस नै जानुपर्ने विकृति सुधार गर्न पनि उहाँले सुझाव दिनुभयो।
तिहारमा देउसी भैलो खेल्दा वा दसैँमा दक्षिणा दिँदा अथवा क्रिसमसमा उपहार दिँदा खर्च गर्न नपाइने निर्णय भएको थियो। सादा जीवन उच्च विचारलाई लागु गर्ने व्यक्तिलाई सम्मान गर्न र सकेसम्म विलासिताका सामानभन्दा आवश्यक पर्ने सामानको प्रयोग गर्नुपर्ने कुरामा जोड दिइएको थियो।
खर्च गर्नु आफैँमा गलत होइन। कुन खर्च फजुल हो भनी छुट्याउन दुई प्रश्न सोध्नुहोस्।
पहिलो: यो मलाई साँच्चै चाहिएको हो कि अरूलाई देखाउन गरेको हो? देखाउनका लागि गरिएको खर्च फजुल हो।
दोस्रो: यो मेरो आर्थिक अवस्थाले धान्छ कि धान्दैन? धान्नेभन्दा बढी गरिएको खर्चले परिवारलाई ऋणमा पार्छ।
दुवै प्रश्नको जवाफ जोडेर हेर्दा एउटै निष्कर्ष निस्किन्छ, जुन पाठले पनि भनेको छ: अरूको देखासिकी नगरी आफ्नो आर्थिक अवस्थाअनुसार खर्च गर्नुपर्छ।
यो पाठले चाडपर्व, विवाह, व्रतबन्ध वा कुनै पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक उत्सव मनाउनु हुँदैन भनेको होइन। एकाइ २ मा हामीले पढ्यौँ, यी उत्सवले समाजलाई जोड्छन् र पहिचान दिन्छन्।
पाठले भनेको कुरा फरक छ। उत्सव मनाउने तर देखासिकीका कारण आफूले धान्नै नसक्ने खर्च गर्ने बानी सुधार्नुपर्छ। अर्थात् सुधार्नुपर्ने कुरा चाड होइन, चाडमा जोडिएको विकृति हो।
२. लैङ्गिक विभेद
लिङ्गका आधारमा मानिसबिच फरक व्यवहार गर्नु, अर्थात् छोरा र छोरी वा महिला र पुरुषलाई अवसर, सुविधा र सम्मानमा फरक ठान्नु नै लैङ्गिक विभेद हो।
संस्थाका सदस्यहरूले छोरा र छोरीलाई विभेद नगरी पोषण, शिक्षा, सहभागिता र स्वास्थ्य आदिमा समान अवसर प्रदान गर्नुपर्ने नियम बनाएका छन्।
यहाँ एउटा कडा नियम पनि छ। लैङ्गिक विभेद गर्नेलाई संस्थाको सदस्यबाट वञ्चित गर्ने र संस्थाबाट कुनै पनि सहयोग नगर्ने संस्थाको नियम रहेको छ।
त्यस्तै टोलमा मद्यपान नियन्त्रणमा थप कडाइ गर्ने निर्णय पनि भएको थियो। घरेलु तथा लैङ्गिक हिंसा गर्नेमाथि संयुक्त आवाज उठाउने र हिंसा गर्नेलाई कानुनको दायरामा ल्याउन सहयोग गर्ने जस्ता निर्णय उक्त संस्थाले गरेको थियो। लैङ्गिक हिंसासम्बन्धी परामर्श सेवा र बहस पैरवीसमेत समय समयमा सञ्चालन गर्ने निर्णयसमेत उक्त संस्थाले गरेको थियो।
नियममा पोषण, शिक्षा, सहभागिता र स्वास्थ्य यी चार कुरा सँगै किन राखिए? किनभने लैङ्गिक विभेद प्रायः यी चारै ठाउँमा एकैचोटि देखिन्छ, र एउटा मात्र सुधार्दा पुग्दैन।
पोषण भनेको खानामा फरक। शिक्षा भनेको पढ्ने अवसरमा फरक। सहभागिता भनेको निर्णय र काममा फरक। स्वास्थ्य भनेको उपचारमा फरक।
छोरीलाई विद्यालय पठाइयो तर घरको निर्णयमा राय सोधिएन भने विभेद हटेको हुँदैन। त्यसैले चारै ठाउँमा सँगै हेर्नुपर्छ।
३. मानव बेचबिखन
प्रलोभन, झुक्याइ वा जबरजस्तीका आधारमा मानिसलाई वस्तुसरह किनबेच गर्ने वा शोषण गर्ने उद्देश्यले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्याउने कार्य नै मानव बेचबिखन हो। यो गम्भीर सामाजिक अपराध हो।
मानव बेचबिखन विभिन्न रूपमा देखा पर्छ। गाउँका चेलीहरूलाई सहरका क्याबिन र रेस्टुरेन्टमा काम गर्न बाध्य पार्ने दलालको सक्रियता यसैको एउटा रूप हो। सस्तो पारिश्रमिकमा विदेशमा काम गर्न पठाउने काम पनि यसैभित्र पर्छ।
केही बालबालिकालाई घरेलु कामदारका रूपमा वा सर्कसलगायत विभिन्न बालश्रममा लगाउने प्रवृत्ति पनि मानव बेचबिखनकै रूप हो।
यसमा अर्को गम्भीर रूप पनि छ। शरीरका अङ्ग बेचबिखन गर्ने कार्य पनि मानव बेचबिखन नै हो। समाजमा मिर्गौला बेच्ने कार्य मौलाएको कुरा पनि सार्वजनिक रूपमा उल्लेख भएको छ।
यस्ता गतिविधि सामाजिक अपराध हुन्। यस्ता गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिहरूका विरुद्ध सबै सचेत र चनाखो हुनुपर्छ।
यी उपाय सम्झन सजिलो छ, किनभने सबै एउटै कुरामा आधारित छन्, अर्थात् चुप नबस्नु।
- गाउँमा कुनै नौलो मानिस देखिएमा अभिभावकलाई खबर गर्नुपर्छ।
- प्रहरीलाई खबर गर्नुपर्छ।
- जनप्रतिनिधिलाई खबर गर्नुपर्छ।
- कसैले राम्रो काम वा राम्रो कमाइको लोभ देखाएर फकायो भने आफू सचेत हुने र अभिभावकलाई जानकारी दिने गर्नुपर्छ।
- टोलमा कचहरी वा छलफलमार्फत यस्तो विषय सार्वजनिक रूपमा उठाउनुपर्छ।
यहाँ एउटा कुरा नछुटाउनुहोस्। मानव बेचबिखनको मुख्य कारण गरिबी हो। त्यसैले यसलाई नियन्त्रण गर्न वडामा छिट्टै जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने र साथै वडामा आयआर्जनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने कुरा उठ्छ।
यो दुई पक्षे उपाय हो र दुवै चाहिन्छ। कारबाहीले अपराध गर्नेलाई रोक्छ, तर आयआर्जनले मानिसलाई फकाउन सजिलो हुने अवस्था नै हटाउँछ। कमाइको बाटो नभएको ठाउँमा जोसुकैले राम्रो कमाइको प्रलोभन देखाउँदा मानिस झुक्किन सक्छ। त्यसैले नियन्त्रण र आयआर्जन दुवै सँगै लैजानुपर्छ।
टोलले अपनाएको तरिका
अब सुरुको प्रश्नमा फर्कौँ। यो टोलले फरक फरक चार समस्यामा काम गर्यो, तर तरिका हरेक पटक उही थियो। त्यही तरिका तल दिइएको छ।
| पाइला | टोलले के गर्यो |
|---|---|
| १. पहिचान | टोलमा कुन विकृति छ भनी छलफलबाट पहिचान गर्यो |
| २. सामूहिक निर्णय | एक जनाको सल्लाह होइन, संस्थाको निर्णय बनायो |
| ३. आफैँबाट सुरु | सदस्यहरू आफैँले फजुल खर्च नगर्ने प्रतिबद्धता जनाए |
| ४. नियम | लैङ्गिक विभेद गर्नेलाई सदस्यताबाट वञ्चित गर्ने नियम बनायो |
| ५. निरन्तर काम | जनचेतना, परामर्श सेवा र बहस पैरवी समय समयमा सञ्चालन गर्ने भयो |
तेस्रो पाइला सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। संस्थाले अरूलाई सुधार्न भन्नुभन्दा पहिले आफ्नै सदस्यबाट सुरु गर्यो। यसैले निर्णयलाई विश्वसनीय बनायो।
उहाँहरूका निर्णय र विचारलाई हामी सबैले सम्मान गरौँ। उहाँहरूले जस्तै हाम्रो समुदायमा पनि यस्तै निर्णय गरौँ र कार्यान्वयन पनि गरौँ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठमा केही शब्द चाडपर्व र संस्कारसँग जोडिएका छन् भने केही कानुनसँग। दुवै किसिमका शब्दको अर्थ ठिक ठिक थाहा हुनुपर्छ, त्यसैले ध्यान दिएर पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| सामाजिक विकृति | समाजमा चलिआएको तर समाजलाई नै हानि गर्ने अनुचित चलन |
| फजुल खर्च | आवश्यकता र आर्थिक हैसियतभन्दा बढी गरिने अनावश्यक खर्च |
| देखासिकी | अरूले गरेको देखेर त्यसैको नक्कल गर्ने बानी |
| भोजभतेर | ठुलो भोज र खानपिनको आयोजना |
| दरखाने | तिजअघि गरिने विशेष खानपिनको कार्यक्रम |
| व्रतबन्ध | बालकलाई जनै लगाइने संस्कार |
| अर्घौ | उमेर पुगेका ज्येष्ठ नागरिकको सम्मानमा गरिने संस्कार |
| छेवर | बालकको पहिलो पटक कपाल काट्ने संस्कार |
| घेवा | मृत्युपछि गरिने विदाइको संस्कार |
| बेल विवाह | बालिकाको बेलसँग गरिने संस्कार |
| विलासिता | नभए पनि चल्ने तर सुखसयलका लागि राखिने सामान वा बानी |
| सादा जीवन उच्च विचार | सामान्य रहनसहन तर उच्च सोच राख्ने जीवनशैली |
| प्रतिबद्धता | गर्छु भनी गरिने पक्का वचन |
| लैङ्गिक विभेद | लिङ्गका आधारमा गरिने फरक व्यवहार |
| पोषण | शरीरलाई चाहिने पौष्टिक आहार |
| सहभागिता | काम र निर्णयमा सामेल हुन पाउने अवस्था |
| घरेलु हिंसा | घरभित्रै परिवारका सदस्यमाथि गरिने हिंसा |
| पैरवी | कुनै विषयमा आवाज उठाई पक्षमा वकालत गर्ने काम |
| परामर्श सेवा | समस्यामा परेकालाई सल्लाह र मानसिक सहयोग दिने सेवा |
| मानव बेचबिखन | मानिसलाई वस्तुसरह किनबेच गर्ने वा शोषणका लागि ओसारपसार गर्ने अपराध |
| दलाल | बिचमा बसेर लेनदेन मिलाउने र यहाँ फकाउने काम गर्ने व्यक्ति |
| बालश्रम | उमेर नपुगेका बालबालिकालाई काममा लगाउने कार्य |
| पारिश्रमिक | काम गरेबापत पाइने ज्याला वा तलब |
| कचहरी | टोल वा वडाका मानिस भेला भई सार्वजनिक रूपमा गरिने छलफल |
| जनप्रतिनिधि | निर्वाचनबाट चुनिएर जनताको तर्फबाट काम गर्ने व्यक्ति |
| आयआर्जन | कमाइ गर्ने काम वा त्यसको बाटो |
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ७) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
समाजमा चलिआएका तर समाजलाई नै हानि पुर्याउने अनुचित चलनलाई सामाजिक विकृति भनिन्छ।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।