बालक्लब बालबालिकाहरूको चौतर्फी विकास गर्ने उद्देश्यले उनीहरूलाई सङ्गठित गरेर बनाइएको समूह हो। यसमा बालबालिकालाई खेल खेल्ने, सिप सिक्ने, लेखपढ गर्ने र आपसी भावना आदान प्रदान गर्नेलगायतका सिर्जनात्मक काममा लगाइन्छ।
बालक्लब भन्नेबित्तिकै खेल्ने र रमाइलो गर्ने समूह हो भन्ने लाग्छ। त्यो अपुरो बुझाइ हो।
बालक्लब अभ्यासको ठाउँ हो। यहाँ बालबालिकाले भोलि ठुलो भएपछि गर्नुपर्ने काम आजै सानो रूपमा गरेर सिक्छन्। मिलेर योजना बनाउनु, जिम्मेवारी बाँड्नु, बचत गर्नु, वातावरण सफा राख्नु र कसैको अधिकार हनन भएको देख्दा आवाज उठाउनु, यी सबै वयस्क जीवनका काम हुन्। ती काम पढेर मात्र सिकिँदैनन्, गरेरै सिकिन्छन्।
यही कारणले भनिएको छ कि आजका बालबालिकाहरू भोलिका कर्णधार हुन्। कर्णधार आफैँ बन्दैन, अभ्यासले बन्छ, र बालक्लब त्यही अभ्यासको ठाउँ हो।
बालबालिका किन भोलिका कर्णधार हुन्?
आजका बालबालिकाहरू भोलिका कर्णधार हुन्। राम्रोसँग हुर्कने र पढ्ने वातावरण दिएमा उनीहरूमा सक्षमता बढ्ने छ। यसले गर्दा भोलि देशलाई अघि बढाउन उनीहरूले आफ्नो श्रम, सिप, ज्ञान र क्षमताको उपयोग गर्ने छन्। उनीहरूको योगदानबाट देशले सफलता पाउने आशा गर्न सकिन्छ।
यसर्थ आजका बालबालिकालाई सकारात्मक रूपमा हुर्किने र बढ्ने अवसर दिनुपर्छ। उनीहरूको स्वतन्त्रतामा असर पुर्याउनु हुँदैन। उचित शिक्षा, संस्कार, मूल्यमान्यता, आचरण, अनुशासन र कर्तव्य जस्ता कुराहरूका बारेमा बालबालिकालाई सुसूचित गराउँदै उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा सघाउनुपर्छ।
बालबालिकाहरूको चौतर्फी विकास गर्न उनीहरूलाई सङ्गठित गराउनुपर्छ। उनीहरूलाई खेल खेल्ने, सिप सिक्ने, लेखपढ गर्ने र आपसी भावना आदान प्रदान गर्नेलगायतका सिर्जनात्मक काममा लगाउनुपर्छ।
यहाँ दुई कुरा सँगै भनिएका छन् र ती बाझिएका जस्ता देखिन्छन्। एकातिर भनिएको छ, बालबालिकालाई सङ्गठित गराउनुपर्छ। अर्कातिर भनिएको छ, उनीहरूको स्वतन्त्रतामा असर पुर्याउनु हुँदैन। यी दुई कुरा कसरी सँगै मिल्छन्?
मिल्छन्, र यही मिलानमा बालक्लब सफल कि असफल हुने कुरा अडेको हुन्छ। ठुला मानिसको काम सघाउने हो, चलाइदिने होइन।
छुट्याउने एउटै प्रश्न सोध्नुहोस्: निर्णय कसले गर्छ? क्लबले के गर्ने, कहिले गर्ने र कसले के जिम्मेवारी लिने भन्ने निर्णय बालबालिका आफैँले गर्छन् भने त्यो साँचो बालक्लब हो। सबै निर्णय ठुलाले गरिदिन्छन् र बालबालिकाले भनेको मात्र गर्छन् भने त्यो नामको मात्र बालक्लब हो।
शिक्षक र अभिभावकको भूमिका ठुलो हुन्छ, तर त्यो भूमिका सल्लाह दिने, सुरक्षा हेर्ने र स्रोत जुटाइदिने हो। यही कारणले क्रियाकलाप १ मा पनि विद्यार्थी आफैँले सूची बनाउने र प्राथमिकता तय गर्ने, अनि शिक्षकको सहयोग लिएर योजना बनाउने भनिएको छ। क्रम ध्यान दिनुहोस्, विद्यार्थी पहिले र सहयोग पछि।
नेपालको पहिलो बालक्लब
नेपालमा बालबालिकाहरूको चौतर्फी विकास गर्ने पवित्र उद्देश्यले वि.सं. २०४८ मा नवलपरासी जिल्लाको देवचुलीमा जागृति बालक्लबको स्थापना भएको इतिहास भेटिन्छ। यो नै नेपालको पहिलो बालक्लब मानिन्छ।
बालक्लबले के के गर्छ?
बालबालिकाको हक अधिकार, व्यक्तित्व विकास र दक्षता प्रवर्धन गर्न बालक्लबहरू निकै प्रभावकारी बनेका छन्। उनीहरूमा उमेरनुसार सामाजिकीकरण गर्न, अध्ययनमा प्रभावकारिता ल्याउन र सिर्जनात्मक सिपहरूको विकास गर्न यस्ता क्लबहरू फलदायी हुन्छन्। आपसी सञ्चार सिपको प्रवर्धन, प्रविधिको उपयोग र सामूहिकताको भावना बढाउन बालक्लबहरू प्रभावकारी बनेका छन्।
आजभोलि गाउँ सहर जतातै व्यक्तिगत, राजनीतिक, कानुनी, सामाजिक र संस्कृति सचेतना निकै बढेको पाइन्छ। यस्तो स्थितिमा देशभर बालक्लबहरू पनि स्थापना भई सञ्चालन भइरहेका छन्।
विद्यालयमा पनि बालक्लब स्थापना भई बचत गर्ने, सरसफाइ र वृक्षरोपण गर्ने गतिविधिमा सक्रिय छन्। आजभोलि कतिपय स्थानमा सक्रिय बालक्लबले बालविवाहको रोकथाम तथा बाल अधिकारको संरक्षण र उपयोगमा निकै महत्त्वपूर्ण गतिविधिहरू गरेका छन्।
बालबालिकामा नेतृत्व विकास गराउनमा बालक्लबहरू उपयोगी बनेका छन्। विद्यालयमा पनि बालक्लब गठन गरी बालबालिकाहरूको सर्वाङ्गीण विकास हुने खालका गतिविधिहरू सञ्चालन गर्ने कार्यको पनि थालनी भएको छ।
कुन गतिविधिले कुन सिप दिन्छ?
| गतिविधि | यसले सिकाउने कुरा |
|---|---|
| बचत गर्ने | हिसाब राख्न, धैर्य गर्न र साझा कोष जिम्मेवारीपूर्वक चलाउन |
| सरसफाइ | साझा ठाउँ सबैको जिम्मेवारी हो भन्ने बुझाइ र सामूहिक काममा भाग लिने बानी |
| वृक्षरोपण | आजको कामको फल पछि आउँछ भन्ने धैर्य र वातावरणप्रतिको सरोकार |
| बालविवाह रोकथाम | गलत देख्दा चुप नबस्ने साहस र ठिक ठाउँमा खबर पुर्याउने तरिका |
| क्लबको बैठक र योजना | आफ्नो कुरा राख्ने सञ्चार सिप, अरूको सुन्ने बानी र निर्णय गर्ने अभ्यास |
| जिम्मेवारी बाँडफाँट | नेतृत्व विकास र सामूहिकताको भावना |
अभ्यासमा सोधिन्छ, बालक्लबले सिर्जनात्मक सिपको विकास गर्न कसरी सघाउँछ? यसको उत्तर बायाँ स्तम्भमा होइन, दायाँ स्तम्भमा छ।
बचत गर्नु भनेको पैसा जम्मा गर्नु मात्र होइन, हिसाब राख्न र साझा कोष जिम्मेवारीपूर्वक चलाउन सिक्नु हो। सरसफाइ भनेको फोहोर उठाउनु मात्र होइन, साझा ठाउँ सबैको जिम्मेवारी हो भन्ने बुझ्नु हो। बैठक भनेको भेला हुनु मात्र होइन, आफ्नो कुरा राख्न र अरूको सुन्न सिक्नु हो।
त्यसैले जुनसुकै गतिविधिको प्रश्न आए पनि एउटै तरिकाले उत्तर लेख्नुहोस्: पहिले काम भन्नुहोस्, अनि त्यसले कुन सिप दिन्छ भन्नुहोस्। यही दोस्रो भाग नै अंक ल्याउने भाग हो।
यो कुरा सुन्दा ठुलो लाग्छ, तर बालक्लबसँग एउटा कुरा छ जुन अरू कसैसँग हुँदैन: साथीहरूलाई सबैभन्दा पहिले थाहा हुन्छ। कुनै साथी अचानक विद्यालय आउन छाड्यो भने त्यो कुरा शिक्षकभन्दा पहिले सहपाठीले थाहा पाउँछन्।
त्यसैले बालक्लबले गर्न सक्ने काम यी हुन्।
एक, सचेतना। बालविवाह कानुनले वर्जित छ र यसले पढाइ, स्वास्थ्य तथा भविष्यमा असर पार्छ भन्ने कुरा कार्यक्रम, नाटक वा भित्तेपत्रिकाबाट सबैलाई थाहा दिलाउने।
दुई, अनुपस्थितिको ख्याल। कुनै साथी लामो समय अनुपस्थित भएमा त्यो कुरा तुरुन्तै शिक्षकलाई जानकारी दिने।
तीन, ठिक ठाउँमा खबर। यहाँ एउटा कुरा प्रस्ट हुनुपर्छ। यो काम बालबालिकाले आफैँ गएर रोक्ने होइन र कसैको घरमा गएर झगडा गर्ने पनि होइन, त्यो सुरक्षित हुँदैन। बालक्लबको काम शिक्षक, विद्यालय प्रशासन वा वडा कार्यालयसम्म कुरा पुर्याउने हो। त्यसपछिको जिम्मेवारी जिम्मेवार निकायको हो।
यहाँ एउटा जोडाइ पनि सम्झनुहोस्। पाठ ८ मा योगमायाले बालविवाह हटाउन आवाज उठाएकी थिइन्। आज त्यही काम विद्यालयका बालक्लबले गरिरहेका छन्। एक जनाको आवाज सङ्गठनमा बदलिँदा कति टाढासम्म पुग्दो रहेछ भन्ने यही हो।
यस एकाइको यात्रा यहाँ पूरा हुन्छ।
पाठ १ मा मानव मूल्य पढियो। पाठ २ देखि ६ सम्म संस्कार, धर्म, चाड, रीतिरिवाज र पहिरन फरक फरक भए पनि तिनको भित्री ढाँचा मिल्दो रहेको देखियो। पाठ ७ ले त्यसलाई नाम दियो: राष्ट्रिय अखण्डता र सहअस्तित्व। पाठ ८ ले छ जना देखायो, जसले आफ्नै ठाउँबाट काम गरेर देशकै योगदान गरे।
ती आठै पाठमा अरूले के गरे भन्ने कुरा थियो। पाठ ९ मा प्रश्न फेरिन्छ: तपाईंले के गर्नुहुन्छ?
पाठ ८ को निष्कर्ष थियो, समाजका सबैले आफ्नोतर्फबाट योगदान पुर्याउनुपर्छ। बालक्लब त्यही योगदान अहिल्यैबाट सुरु गर्ने बाटो हो। ठुलो हुनुपर्दैन, पद चाहिँदैन र पर्खनु पनि पर्दैन।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका शब्द धेरै गाह्रा छैनन्, तर केही शब्दको ठिक अर्थ नबुझी उत्तर अपुरो हुन्छ। तल दिइएका अर्थ पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| बालक्लब | बालबालिकाको चौतर्फी विकासका लागि उनीहरूलाई सङ्गठित गरेर बनाइएको समूह |
| कर्णधार | डुङ्गा हाँक्ने व्यक्ति, अर्थात् भविष्यमा नेतृत्व गर्ने |
| चौतर्फी विकास | एउटा पक्षमा मात्र नभई सबै पक्षमा हुने विकास |
| सर्वाङ्गीण विकास | शरीर, मन, ज्ञान र व्यवहार सबै पक्षको विकास |
| सङ्गठित हुनु | उद्देश्य र जिम्मेवारीसहित मिलेर बस्नु |
| सक्षमता | काम गर्न सक्ने क्षमता |
| दक्षता | कुनै काममा हासिल गरिएको सिप र निपुणता |
| प्रवर्धन | बढाउने र अगाडि बढाउने काम |
| सामाजिकीकरण | समाजमा मिलेर बस्ने तौरतरिका सिक्ने प्रक्रिया |
| सिर्जनात्मक | नयाँ कुरा बनाउने वा सोच्ने खालको |
| आपसी सञ्चार सिप | आफ्नो कुरा राख्न र अरूको सुन्न सक्ने सिप |
| सामूहिकता | मिलेर काम गर्ने भावना |
| नेतृत्व | समूहलाई अगुवाइ गर्ने काम |
| सचेतना | जानकारी र होस पुर्याउने अवस्था |
| बालविवाह | कानुनले तोकेको उमेर नपुग्दै गरिने विवाह |
| बाल अधिकार | बालबालिकाले पाउनुपर्ने हक |
| वृक्षरोपण | बिरुवा रोप्ने काम |
| बचत | खर्च नगरी जम्मा गरिएको रकम |
| प्राथमिकता क्रम | कुन काम पहिले र कुन पछि गर्ने भन्ने क्रम |
| वार्षिक कार्ययोजना | वर्षभरि कुन बेला के गर्ने भन्ने लिखित योजना |
| सुसूचित गराउनु | राम्ररी जानकारी दिनु |
| चारित्रिक विकास | आचरण र व्यवहारमा हुने असल परिवर्तन |
यहाँ अरू १ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ५) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
आजका बालबालिकाहरू भोलिका कर्णधार हुन्। राम्रोसँग हुर्कने पढ्ने वातावरण दिएमा उनीहरूमा सक्षमता बढ्ने छ र भोलि देशलाई अघि बढाउन उनीहरूले आफ्नो श्रम, सिप, ज्ञान र क्षमताको उपयोग गर्ने छन्।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।