नेपाली विविधतामा रमाउने एवम् देशको हित र भलाइमा आस्थावान् रही एकताको सूत्रमा आवद्ध नेपाली जनता समष्टिमा राष्ट्र हो।
राज्य र राष्ट्रप्रतिको लगाव नै राष्ट्रियता हो।
यस पाठमा पाँच ठुला शब्द आउँछन् र ती पाँच फरक कुरा हुन् भन्ने लाग्छ। होइनन्। ती एउटै विचारका पाँच घेरा हुन्, र घेरा सानोबाट ठुलोतिर फराकिँदै जान्छ।
स्वाभिमान म आफैँको घेरा हो। आत्मसम्मान नागरिकको घेरा हो। राष्ट्रिय अखण्डता देशभित्रको घेरा हो। सार्वभौमिकता देश र बाहिरी संसारबिचको घेरा हो। सहअस्तित्व पूरै संसारको घेरा हो।
पाँचै घेराको विचार एउटै हो: आफ्नो पहिचानको सम्मान। र यसैले पाँचौँ घेरा आफैँ निस्किन्छ, किनभने आफ्नो पहिचानको सम्मान माग्नुको अर्थ अरूको पहिचानको सम्मान गर्नु पनि हो।
राष्ट्र र राष्ट्रियता
व्यक्ति आफ्नो देश छाडेर अर्को देशमा रहेको भए तापनि उसको राष्ट्रियताको भावना भने कायम रहिरहेकै हुनसक्छ। नेपालबाट विदेशमा गएर बसेको व्यक्ति आफूलाई नेपाली भन्न रुचाउनु राष्ट्रियताको भावनाले गर्दा हो।
राष्ट्रभाषा, पहिरन, राष्ट्रिय झन्डा, राष्ट्रगान, चाडपर्व, परिकार र संस्कार आदि राष्ट्रियताका आधार हुन्। यिनको संरक्षण र संवर्धनमा योगदान पुर्याउनु नागरिकको कर्तव्य हो। राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रतिको सम्मान हो।
हरेक व्यक्तिको पहिचान राष्ट्र र राष्ट्रियताको अस्तित्वसँग गाँसिएको हुन्छ। मेलमिलाप, समभाव र सद्भावले राष्ट्रिय एकता मजबुत हुन्छ। त्यस्तै सहअस्तित्व, भाइचारा, सामाजिक न्याय र समावेशिता जस्ता पक्षहरूलाई अवलम्बन गर्न सके राष्ट्रिय एकता दरिलो बन्छ। यसो हुँदा हरेक व्यक्तिमा राष्ट्रियताको भावना जागृत हुन्छ।
आफ्नो भाषा र संस्कार जोगाउनु, राष्ट्रको नागरिक भएकामा गौरव गर्नु, राष्ट्रको स्वाभिमानलाई कायम राख्नु र सम्मान गर्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो। देशको सार्वभौमिकता जोगाउनु सच्चा नागरिकको प्रमुख दायित्व भएकाले राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रति हामी जिम्मेवार हुन आवश्यक छ।
यस पाठका पाँच शीर्षक याद गर्न गाह्रो लाग्नुको कारण तिनका नाम लामा हुनु होइन। कारण यो हो कि तिनलाई पाँच अलग सूचीका रूपमा पढिन्छ।
बरु एउटा घेरा कोर्नुहोस् र त्यसभित्र आफूलाई राख्नुहोस्। त्यो स्वाभिमान हो। अब त्योभन्दा ठुलो घेरा कोर्नुहोस् र त्यसमा आफूजस्तै सबै नागरिक राख्नुहोस्। त्यो आत्मसम्मान हो। अझ ठुलो घेरामा पूरै देश राख्नुहोस्। त्यो राष्ट्रिय अखण्डता हो। त्यसभन्दा ठुलो घेराले देशलाई अरू देशबाट छुट्याउँछ। त्यो सार्वभौमिकता हो। सबैभन्दा ठुलो घेरामा पूरै संसार पर्छ। त्यो सहअस्तित्व हो।
घेरा कोरेपछि क्रम बिर्सिँदैन, र कुन शब्दले कति ठुलो कुरा जनाउँछ भन्ने पनि प्रस्ट हुन्छ।
(क) राष्ट्रिय अखण्डता
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। विविधतामा एकता नेपाली राष्ट्रिय अखण्डताको आधार हो। राज्यको झन्डा, चिह्न, छाप, राष्ट्रिय गान, पोसाक, खेल र भाषा आदि राष्ट्रका पहिचान हुन्।
हामी एउटै भूमिका बासिन्दा हौँ। हाम्रो साझा चाहना एकता, सहकार्य र सहअस्तित्व हो। हामी एउटै परिवारका सदस्य हौँ।
देशको सिमाभित्र बसोबास गर्ने हामी नेपाली जुनसुकै जात, धर्म, पेसा, क्षेत्र र वर्गका भए पनि समान हैसियतका नागरिक हौँ। हामी नागरिक सधैँ मिलेर बस्नु नै राष्ट्रिय अखण्डता हो। नागरिक एकताले देशलाई टुक्रिन दिँदैन। यसले जात, धर्म, पेसा, क्षेत्र, संस्कार, पहिचान, सम्मान र संरक्षणलाई बल पुग्छ।
सबै पक्षका जायज आवश्यकताको सम्बोधन गर्दै समानता, समावेशिता र सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति हुनु नै राष्ट्रिय अखण्डताको आधार हो।
विविधतामा एकता भन्ने वाक्यलाई सबै एउटै बन्नु भन्ने अर्थमा बुझ्ने गल्ती हुन सक्छ। त्यो अर्थ होइन, र त्यो अर्थ लगाइयो भने पाठ उल्टो दिशामा जान्छ।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक मुलुक हो भन्ने वाक्य नै यस पाठको सुरुमा राखिएको छ। अर्थात् भिन्नता हटाउने कुरा यहाँ छैन, भिन्नतासहित सँगै बस्ने कुरा छ।
एकता कहाँ हुन्छ भन्ने पनि प्रस्ट छ: हैसियतमा। जुनसुकै जात, धर्म, पेसा, क्षेत्र र वर्गका भए पनि सबै समान हैसियतका नागरिक हुन्। भिन्नता संस्कृतिमा रहन्छ र समानता हैसियतमा रहन्छ। यी दुई कुरा एकैचोटि साँचो हुन सक्छन्, र यही नै विविधतामा एकताको अर्थ हो।
यही कारणले समानता, समावेशिता र सामाजिक न्यायको प्रत्याभूतिलाई राष्ट्रिय अखण्डताको आधार भनिएको हो। कुनै समूहलाई पछाडि पारेर एकता बन्दैन।
(ख) आत्मसम्मान
राज्यका नागरिकले आफूलाई गौरव गर्न सक्ने परिस्थितिको विकास हुनु आत्मसम्मान हो। विश्व इतिहासमा आफ्नो पहिचान गुम्न नदिएका नेपाली योद्धाहरूको वीरता हाम्रो आत्मसम्मानको जीवन्त उदाहरण हो।
राज्यका सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गरी राष्ट्रिय मूलधारमा समाहित गर्न सके सबै पक्षले सम्मानित भएको अनुभूति गर्न सक्छन्। यसबाट आफ्नो देशप्रतिको विश्वास र सम्मान बढ्छ। आफ्नो आत्मसम्मान विकासका लागि हामीले देशको चौतर्फी विकासमा योगदान गर्नु जरुरी छ।
देशको विकास र प्रगतिसँग नागरिकको सधैँ सरोकार र गौरव हुनुपर्छ। यसका लागि राष्ट्रले उचित वातावरण तयार गर्नु जरुरी छ। नागरिकले आफ्नो देशको सन्दर्भमा कुनै हिनताबोध गर्नु नपर्ने अवस्था सिर्जना भएमा सबैको अगाडि शिर ठाडो पार्न सकिन्छ।
कानुनको पालन गरेर, सरकारका योजनाहरूमा सहयोग गरेर र नागरिक अधिकारहरू कायम गराएर हामीले राज्यप्रति गौरव गर्न सक्छौँ। नागरिकको योगदानबाट देशले प्रगति गर्नु हाम्रो लागि गौरवको विषय हो। यसबाट हाम्रा पूर्वजहरूले इतिहासको कालखण्डमा कमाएको सम्मानमा थप योगदान पुग्छ।
(ग) स्वाभिमान
स्वाभिमान व्यक्तिको स्वनिर्भरता र गौरवको विषय हो। आफ्नो अवस्था र पहिचानमा गर्व गर्दै आफ्नै परिश्रम र मिहिनेतमा निर्धक्क जिउन सक्नु स्वाभिमान हो।
हामीले आफूलाई सधैँभरि गौरव गर्न सक्ने स्थिति विकास हुने गरी व्यवहार गर्नुपर्छ। आफ्नो सिप, क्षमता, बुद्धि र विवेकको प्रयोग गरी आफ्नै पौरखमा बाँच्न सके हामी स्वाभिमानी नागरिक बन्न सक्छौँ।
हामीले आफ्नो संस्कार, संस्कृति, परम्परा, मूल्यमान्यता एवम् ऐतिहासिक र प्राकृतिक सम्पदाप्रति गर्व गर्न सक्नुपर्छ। हामीले हाम्रा पुर्खाहरूको सम्मान गर्दै आफ्नो दायित्व पूरा गर्न सक्यौँ भने हाम्रो स्वाभिमान वृद्धि हुन्छ।
बाह्य हस्तक्षेपको सामूहिक प्रतिवाद गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम गर्न हामी क्रियाशील बन्नुपर्छ। राष्ट्रले पनि नागरिकको सहयोगमा बहुपक्षीय विकास र सम्भावनाको खोजी गरी देशलाई आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक पक्षबाट उन्नत बनाउनुपर्छ।
यी दुई शब्द अर्थमा नजिक छन्, त्यसैले परीक्षामा एकको ठाउँमा अर्को लेखिन्छ। फरक यसरी सम्झनुहोस्।
स्वाभिमान व्यक्तिबाट सुरु हुन्छ। यो आफ्नै सिप, क्षमता, बुद्धि र पौरखमा निर्धक्क जिउन सक्नुसँग जोडिएको छ। यसमा मुख्य कुरा आफूले के गर्ने भन्ने हो।
आत्मसम्मान परिस्थितिसँग जोडिएको छ। यो नागरिकले आफूलाई गौरव गर्न सक्ने परिस्थितिको विकास हुनु हो। यसमा राज्यको पनि भूमिका छ, किनभने सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गरी मूलधारमा समाहित गर्ने काम राज्यले गर्नुपर्छ र यसका लागि राष्ट्रले उचित वातावरण तयार गर्नु जरुरी छ।
छुट्याउने प्रश्न: यसमा मुख्य जिम्मेवारी कसको हो? व्यक्तिको हो भने स्वाभिमान, र वातावरण बनाउने पक्षको पनि हो भने आत्मसम्मान।
(घ) सार्वभौमिकता
राज्यको स्वतन्त्र हैसियत नै सार्वभौमिकता हो। देशले स्वतन्त्र निर्णय गरी शासन पद्धति र व्यवहार अघि बढाउने हैसियत सार्वभौम अधिकार हो। राज्यको पूर्ण स्वतन्त्रतालाई सार्वभौमिकता भन्न सकिन्छ।
अरूबाट उपनिवेश बन्नु सार्वभौमिकताको पहिचान गुमाउनु हो। यस्तो भएमा राज्यको इज्जत र स्वतन्त्रता कायम हुन सक्दैन।
हाम्रो देश नेपाल इतिहासदेखि हालसम्म आफ्नो सार्वभौमिकताको रक्षा गर्न सफल र सक्षम राष्ट्र हो। विश्वका धेरै मुलुक विगतमा विभिन्न साम्राज्यहरूको अधिनस्त रहेका थिए र त्यतिबेला उनीहरूको सार्वभौमिकता थिएन। उनीहरू स्वतन्त्र भएपछि मात्र सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा पहिचान बनाउन सफल भए।
नेपालको सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित रहेको छ।
(ङ) सहअस्तित्व
सहअस्तित्व भन्नाले अरूको हैसियत, पहिचान र उपस्थितिलाई सम्मान गर्नु हो।
आफूलाई ठुलो ठान्ने र अरूको पहिचान तथा उपस्थितिलाई सम्मान नगर्ने प्रवृत्तिले विश्वमा द्वन्द्वको स्थिति सिर्जना हुन्छ। यसैले विश्व शान्ति र मानव समृद्धिका लागि सबैले सबैलाई आफू सरहनै महत्त्व र स्थान दिनुपर्छ।
सबै मानिसहरूको आआफ्नो पहिचान र अस्तित्व हुन्छ। उनीहरूको कला, संस्कृति, सभ्यता र पहिचानलाई सम्मान गर्नु मानिसको कर्तव्य हो।
हामीले अरूलाई होच्याउनु र अपमान गर्नु सहअस्तित्वको भावना विपरीत हुन्छ। यस्ता कार्यले असमझदारी र विवाद बढ्छ र विश्वमा शान्ति, समझदारी तथा समृद्धिको भावना कमजोर हुन्छ। पञ्चशीलमा पनि सहअस्तित्वको व्यवहार गर्नुपर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ। सहअस्तित्वको व्यवहारले विश्वमा शान्ति र समझदारी कायम गर्न सहयोग पुग्छ।
यस पाठको सबैभन्दा राम्रो कुरा सुरु र अन्त्य जोड्दा देखिन्छ।
स्वाभिमान भन्छ, मेरो पहिचानमा म गर्व गर्न पाऊँ र मेरो अस्तित्वको सम्मान होस्।
सहअस्तित्व भन्छ, अरूको हैसियत, पहिचान र उपस्थितिको पनि त्यत्तिकै सम्मान होस्।
यी दुई फरक माग होइनन्, एउटै तर्कका दुई फेर हुन्। मेरो पहिचानको सम्मान हुनुपर्छ भन्ने तर्क ठिक हो भने त्यही तर्क अरूको हकमा पनि उत्तिकै ठिक हुन्छ। आफूलाई मात्र लागु हुने र अरूलाई नलाग्ने नियम तर्क होइन, स्वार्थ हो।
यही कारणले आफूलाई ठुलो ठान्ने प्रवृत्तिले द्वन्द्व जन्माउँछ र सबैले सबैलाई आफू सरहनै महत्त्व दिनुपर्छ भनिएको हो। पाँचौँ घेरा छैटौँ कुरा होइन, पहिलो घेराकै तार्किक निष्कर्ष हो।
यस एकाइको धागो यहाँ आएर पूरा हुन्छ। पाठ १ मा आठ मानव मूल्य पढियो र तीमध्ये सहिष्णुता एउटा थियो। पाठ २, ३, ४, ५ र ६ मा संस्कार, धर्म, चाड, रीतिरिवाज र पहिरन फरक फरक भए पनि तिनको भित्री ढाँचा मिल्दो रहेको देखियो।
पाठ ७ ले त्यही अभ्यासलाई नाम दिन्छ। फरक संस्कृति सँगै बस्न सक्नुलाई राष्ट्रिय अखण्डता भनिन्छ, र त्यही कुरा संसारको तहमा पुग्दा सहअस्तित्व भनिन्छ। अघिल्ला पाँच पाठ यही निष्कर्षको तयारी थिए।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका शब्द ठुला र अमूर्त छन्। अर्थ पढेर मात्र पुग्दैन, हरेक शब्दलाई कुन घेराको हो भनी सम्झनुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| राष्ट्र | विविधतामा रमाउने र देशको हित तथा भलाइमा आस्थावान् रही एकताको सूत्रमा आवद्ध जनता समष्टिमा |
| राष्ट्रियता | राज्य र राष्ट्रप्रतिको लगाव |
| राष्ट्रिय अखण्डता | नागरिक सधैँ मिलेर बस्नु, देश नटुक्रिनु |
| आत्मसम्मान | नागरिकले आफूलाई गौरव गर्न सक्ने परिस्थितिको विकास हुनु |
| स्वाभिमान | आफ्नै परिश्रम र मिहिनेतमा निर्धक्क जिउन सक्नु |
| सार्वभौमिकता | राज्यको स्वतन्त्र हैसियत, पूर्ण स्वतन्त्रता |
| सहअस्तित्व | अरूको हैसियत, पहिचान र उपस्थितिलाई सम्मान गर्नु |
| समष्टि | सबै मिलेर बनेको पूरै रूप |
| आस्थावान् | विश्वास र निष्ठा राख्ने |
| बहुजातीय | धेरै जातजाति रहेको |
| बहुभाषिक | धेरै भाषा बोलिने |
| समावेशिता | सबै पक्षलाई सहभागी गराउने व्यवस्था |
| सामाजिक न्याय | सबैले आफ्नो हक र अवसर पाउने अवस्था |
| प्रत्याभूति | पक्का हुने गरी दिइने आश्वासन र सुनिश्चितता |
| हैसियत | अवस्था र स्थान |
| हिनताबोध | आफूलाई अरूभन्दा कम ठान्ने भावना |
| स्वनिर्भरता | आफ्नै भरमा चल्न सक्ने अवस्था |
| पौरख | आफ्नै मिहिनेत र बल |
| उपनिवेश | अर्को देशको अधीनमा रहेको भूभाग |
| अधीनस्थ | अर्काको नियन्त्रणमा रहेको |
| निहित | भित्रै रहेको, अन्तर्निहित |
| पञ्चशील | देशहरूबिचको सम्बन्धका पाँच सिद्धान्त, जसमा सहअस्तित्व पनि पर्छ |
| संवर्धन | बढाउने र उन्नत बनाउने काम |
| जगेर्ना | जोगाएर राख्ने काम |
यहाँ अरू १ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ५) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
नेपाली विविधतामा रमाउने एवम् देशको हित र भलाइमा आस्थावान् रही एकताको सूत्रमा आवद्ध नेपाली जनता समष्टिमा राष्ट्र हो। राज्य र राष्ट्रप्रतिको लगाव नै राष्ट्रियता हो।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
राष्ट्रियताका आधार
- राष्ट्रभाषा
- पहिरन
- राष्ट्रिय झन्डा
- राष्ट्रगान
- चाडपर्व, परिकार र संस्कार