धर्म भनेको आस्था र विश्वास हो। विभिन्न व्यक्ति, जातजाति वा समुदायमा फरक फरक धार्मिक विश्वास रहेको हुन्छ। विभिन्न धर्मले फरक फरक किसिमका धार्मिक संस्कारलाई अङ्गीकार गरेका हुन्छन्।
धर्म फरक छन्, र ती फरक नै रहन्छन्। तर तिनका धार्मिक गतिविधि धेरै हदसम्म मिल्छन्। हरेक धर्मले कुनै न कुनै रूपमा प्रार्थना गर्न, दान दिन, संयम राख्न र अरूलाई सघाउन सिकाउँछ। नाम फरक हुन्छन्, काम मिल्छन्। यही कुरा बुझ्नु नै धार्मिक सहिष्णुताको जग हो।
फरक फरक धर्म, फरक फरक संस्कार
हिन्दु धर्मालम्बीहरू ईश्वरमा विश्वास गर्छन्। अलौकिक शक्तिलाई ईश्वरका रूपमा पूजा गर्ने, दानधर्म गर्ने र तीर्थव्रत गर्ने कार्यहरू हिन्दु धर्मका धार्मिक संस्कारहरू हुन्।
अहिंसा बौद्ध धर्मको मुख्य विशेषता हो। बौद्ध धर्मालम्बीहरू परोपकार, मेलमिलाप, शान्ति र संयम जस्ता संस्कारहरूलाई महत्त्व दिन्छन्।
किरात धर्म मान्नेहरूले प्रकृति पूजामा महत्त्व दिन्छन्। इस्लाम धर्म मान्नेहरू दान गर्ने र नमाज पढ्ने गर्छन्।
पूर्वजहरूले समाजलाई व्यवस्थित गर्न समय र स्थानअनुसार विशेष नामसहितका विभिन्न धार्मिक संस्कार विकास गरेका हुन्।
नेपालीमा धर्म शब्द दुई फरक अर्थमा चल्छ, र यो पाठमा दुवै अर्थ प्रयोग भएका छन्। यो नछुट्याई पाठ अलमल लाग्छ।
पहिलो अर्थ, आस्था। हिन्दु धर्म, बौद्ध धर्म, इस्लाम धर्म भन्दा यही अर्थ लाग्छ।
दोस्रो अर्थ, कर्तव्य। सृष्टिका सबै पक्षले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु धर्म हो। माटामा कुनै बिउ रोपेपछि त्यसलाई उमार्नु प्रकृतिको धर्म हो। यहाँ धर्मले कुनै आस्था जनाएको छैन, आफ्नो काम पूरा गर्नु जनाएको छ। यही अर्थमा हरेक व्यक्तिले यस धर्तीमा जन्म लिएपछि आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्ने हुन्छ।
भक्ति र यसले गर्ने काम
भक्ति गर्नु एउटा महत्त्वपूर्ण धार्मिक संस्कार हो। भक्ति र आराधना भनेको आस्था हो। भक्ति गर्नाले मन र चित्त एकाग्र भई जीवनलाई सत्मार्गमा हिँडाउन सहयोग पुग्छ। यसले मनलाई स्वस्थ र शान्त राख्न सहयोग पुग्छ।
मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद र चर्च जस्ता धार्मिक स्थलहरूमा गरिने पूजापाठ र प्रार्थनालगायतका व्यवहारहरूबाट हामीलाई आत्मिक शान्ति मिल्छ।
हाम्रा धार्मिक गतिविधि
विशेष तिथिहरूमा व्रत बस्ने, उपवास गर्ने, दान गर्ने, दीनदुःखीलाई सेवा गर्ने र सहयोग गर्ने कामहरू पनि हाम्रा धार्मिक संस्कार हुन्।
अरूको मन नदुखाउनु र हिंसा नगर्नु जस्ता असल संस्कारको पालनाबाट समाजमा शान्ति कायम हुन्छ। हाम्रो सानो दया, परोपकार र सद्भावबाट अरूलाई सहयोग पुग्छ भने त्यो धर्म हो।
सानो दया, परोपकार र सद्भावबाट अरूलाई सहयोग पुग्छ भने त्यो धर्म हो। यो वाक्यले धर्मलाई मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद वा चर्चभित्र मात्र सीमित गर्दैन। यसको अर्थ हो, धार्मिक हुनका लागि विशेष दिन, विशेष ठाउँ वा विशेष पोसाक पर्खनु पर्दैन। बाटोमा बोझ बोक्न नसक्नेलाई सघाउनु, बिरामीको हालखबर सोध्नु र भोकोलाई खाना दिनु पनि त्यति नै धार्मिक काम हुन्। यसै कारणले चित्रमा दीनदुःखी असहायको सेवा पनि एउटा धार्मिक गतिविधिका रूपमा राखिएको छ।
अनुशासित भएर नीतिपूर्वक विकास, सुरक्षा र देशको प्रगतिमा सहयोग गर्ने जस्ता धार्मिक संस्कारहरूको अङ्गीकार गर्नाले समाजमा मेलमिलाप र धार्मिक सहिष्णुताको वातावरण कायम गर्नसमेत सहयोग पुग्छ।
विभिन्न धर्ममा आधारित मुख्य धार्मिक संस्कार
| धर्म | मुख्य धार्मिक संस्कार |
|---|---|
| हिन्दु | पूजा आराधना गर्ने, व्रत बस्ने, मूर्ति पूजा गर्ने, भजनकीर्तन गर्ने |
| बौद्ध | हिंसा नगर्ने, ध्यान गर्ने, बुद्ध मन्त्र लेखिएका तोरण घरमा राख्ने |
| इसाई | प्रार्थना गर्ने, क्यारोल गाउने, मैनबत्ती बाल्ने, उपहार साटासाट गर्ने |
| किराँत | प्रकृतिको पूजा गर्ने, मुन्धुम पाठ गर्ने, सुम्निमा र पारुहाङको पूजा गर्ने |
| इस्लाम | नमाज पाठ गर्ने, हज गर्ने, दान गर्ने, रमजानको व्रत बस्ने |
यो तालिका हरफ हरफ घोक्ने होइन। हरफ भित्र नहेरी हरफहरूबिच के दोहोरिन्छ हेर्नुहोस्, र चार कुरा आफैँ निस्किन्छन्।
एक, सम्बोधन। हिन्दुमा पूजा आराधना, इसाईमा प्रार्थना, इस्लाममा नमाज, किराँतमा पूजा। नाम फरक छन्, काम मिल्दो छ।
दुई, दान। हिन्दुमा दानधर्म, इस्लाममा दान, बौद्धमा परोपकार।
तीन, संयम। हिन्दुमा व्रत, इस्लाममा रमजानको व्रत, बौद्धमा ध्यान र संयम।
चार, अरूलाई नदुखाउनु। बौद्धमा अहिंसा र हिंसा नगर्ने, र अरू धर्ममा पनि अरूको मन नदुखाउनु असल संस्कारका रूपमा रहेको छ।
गतिविधि मिल्नु र धर्म एउटै हुनु फरक कुरा हुन्। माथिको खोजाइले धर्महरू एउटै हुन् भनेको होइन। हरेक धर्मको आफ्नै आस्था, आफ्नै ग्रन्थ, आफ्नै विधि र आफ्नै पहिचान छ, र ती फरक नै रहन्छन्। यहाँ देखिएको कुरा यति मात्र हो कि मानिसले आस्था व्यक्त गर्ने तरिकाहरूमा धेरै समानता छ। समानता खोज्नु भनेको भिन्नता मेट्नु होइन।
यस एकाइका तीन पाठ एउटै धागोमा उनिएका छन्। पाठ १ मा आठ मानव मूल्य पढियो र तीमध्ये एउटा सहिष्णुता थियो। पाठ २ मा सामाजिक संस्कारको तालिका स्तम्भ हेरेर पढ्दा तरिका फरक तर मोड उही देखियो। पाठ ३ मा धार्मिक संस्कारमा नाम फरक तर काम मिल्दो देखियो। तीनैले एउटै कुरा भन्छन्: भिन्नता सतहमा हुन्छ र साझापन त्योभन्दा तल हुन्छ। यही देख्न सक्नु नै सहिष्णुता हो, र यही नै धार्मिक सहिष्णुताको जग हो।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
क्रियाकलाप, अभ्यास परीक्षा, प्रस्तुतीकरण र भिडियो हेर्न - र हरेक विषयमा आफ्नो प्रगति र आत्मविश्वास स्कोर ट्र्याक गर्न - निःशुल्क खाता बनाउनुहोस्।
यस पाठका मुख्य शब्द तल दिइएका छन्। कुनै शब्दको अर्थ अलमल लाग्यो भने पाठमा फर्केर त्यो शब्द जुन वाक्यमा आएको छ त्यही वाक्य पढ्नुहोस्।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| धर्म | आस्था र विश्वास। यही शब्दले आफ्नो जिम्मेवारी वा कर्तव्य पनि जनाउँछ। |
| धार्मिक संस्कार | कुनै धर्मले अङ्गीकार गरेका पूजा, प्रार्थना, व्रत र दानजस्ता कर्म |
| आस्था | कुनै कुरामाथिको गहिरो विश्वास |
| अलौकिक शक्ति | मानिसको सामान्य बुझाइभन्दा माथिको मानिने शक्ति |
| भक्ति | आस्थासहित गरिने समर्पण |
| आराधना | श्रद्धापूर्वक गरिने पूजा |
| अहिंसा | कसैलाई पनि हिंसा नगर्ने आचरण |
| संयम | आफ्ना इच्छा र व्यवहारमा नियन्त्रण राख्नु |
| परोपकार | अरूको भलाइका लागि गरिने काम |
| दानधर्म | आफूसँग भएको कुरा अरूलाई दिने काम |
| तीर्थव्रत | तीर्थस्थलको यात्रा र त्यससँग जोडिएको व्रत |
| व्रत | निश्चित दिनमा नियमपूर्वक खानपान र आचरणमा संयम राख्नु |
| उपवास | तोकिएको समयसम्म खाना नखाई बस्नु |
| दीनदुःखी | दुःख र अभावमा परेका मानिस |
| असहाय | आफ्नो सहायता आफैँ गर्न नसक्ने अवस्थाका |
| आत्मिक शान्ति | मनभित्रको शान्ति |
| सत्मार्ग | ठिक र सही बाटो |
| धार्मिक सहिष्णुता | आफूभन्दा फरक धर्म मान्नेको आस्थालाई सम्मान गर्ने आचरण |
| मुन्धुम | किराँत धर्ममा पाठ गरिने परम्परागत ग्रन्थ |
| तोरण | ढोकामाथि राखिने सजावटी पट्टी |
यहाँ अरू १ खण्ड छन् - सबै पढ्न लगइन गर्नुहोस्।
यो क्रियाकलाप १ (जम्मा ५) को झलक हो - पूरै हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
धर्म भनेको आस्था र विश्वास हो। विभिन्न व्यक्ति, जातजाति वा समुदायमा फरक फरक धार्मिक विश्वास रहेको हुन्छ र विभिन्न धर्मले फरक फरक किसिमका धार्मिक संस्कारलाई अङ्गीकार गरेका हुन्छन्।
याद राख्नुपर्ने अरू ९ बुँदा छन् - बाँकी हेर्न लगइन गर्नुहोस्।
प्रश्न १ / १०
यस विषयको भिडियो हेर्न लगइन गर्नुहोस्।