अरूको भलो चिताउनु, दयाभाव राख्नु, इमानदार बन्नु, परोपकारी हुनु र आफ्नो कर्तव्यमा निष्ठापूर्वक लाग्नु मानव मूल्य हुन्। यस्ता मानवीय मूल्यले सेवाभावलाई प्राथमिकता दिन्छन्। निस्वार्थ सेवा मानव मूल्यको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
मानव मूल्य नियम होइन, व्यवहार हो। यी दुईबिच एउटा सजिलो फरक छ: नियम कसैले हेरेको बेला मानिन्छ, मूल्य कसैले नहेरेको बेला पनि। कुनै काम ठिक हो कि होइन भनी अलमल भयो भने यही प्रश्न सोध्नुहोस्, कसैले देख्दैन भने पनि म यही गर्थेँ?
मानव मूल्य किन चाहिन्छ?
हरेक व्यक्तिलाई सहज रूपमा जीवन जिउनका लागि अर्को व्यक्तिको सहयोग आवश्यक पर्छ। आपसी सहयोगबाट मानवले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। समाजमा मेलमिलाप र सद्भाव विकास गर्न सहयोग आदान प्रदानको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।
हामीले अरूबाट सहयोग लिनेमात्र होइन, अरूलाई आवश्यक परेका बेलामा सहयोग पनि गर्नुपर्छ। सहयोगी भावनाले हामीलाई एकआपसमा मेलमिलाप गराउँछ। यसले सामाजिक सद्भाव वृद्धि गराउँछ र कुनै पनि समस्यालाई एकताबद्ध भएर समाधान गर्न मदत गर्छ।
मानव मूल्यका आठ पक्ष
आठओटा नाम सूचीका रूपमा घोक्दा परीक्षामा साटिन्छन्। यसको साटो यी आठलाई चार समूहमा राख्नुहोस्, अनि सम्झन सजिलो हुन्छ।
१. अरूप्रति कस्तो भावना राख्ने: आपसी सद्भाव, भाइचारा, एकता।
२. आफूभन्दा फरक मानिससँग कस्तो व्यवहार गर्ने: निष्पक्षता, सहिष्णुता।
३. आफ्नो काम र कर्तव्यप्रति कस्तो हुने: इमानदारी, जिम्मेवारी।
४. अरूका लागि के गर्ने: सेवा।
(क) आपसी सद्भाव
हामीले सबै व्यक्तिप्रति सकारात्मक भाव राखेर सबैलाई हित हुने व्यवहार गर्नुपर्छ। सबैप्रति सकारात्मक भावना राख्नु आपसी सद्भाव हो। आपसी सद्भावले समाजमा शान्ति, एकता, माया, प्रेम, विश्वास र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ।
व्यक्तिले कुनै पनि काम गर्दा नजिक र टाढा, धनी र गरिब, आफ्नो र पराइ भनी भेदभाव गर्नुहुँदैन। सबैप्रति समभाव राखेर व्यवहार गर्न सकेमा आपसी सद्भाव विकास हुन्छ। यसो हुँदा खुसी र सुखी मानव समाजको निर्माणमा सहयोग पुग्छ।
(ख) इमानदारी
इमानदारी भनेको तोकिएको जिम्मेवारी समयमा पूरा गर्ने व्यवहार हो। यो कर्तव्यनिष्ठ र विश्वासिलो कार्यसँग सम्बन्धित हुन्छ। इमानदारिता व्यक्तिको व्यक्तिगत र सामाजिक सम्पत्ति हो। इमानदारी व्यवहारले व्यक्तिलाई सबैको प्रिय बनाउँछ।
आफ्नो कर्तव्यलाई सर्वोपरि ठानेर तोकिएको जिम्मेवारी बहन गर्ने व्यक्ति नै इमानदार व्यक्ति हो। अनुशासित एवम् मर्यादित भएर आफ्नो उत्तरदायित्व बहन गर्न सक्दा हामी इमानदार बन्न सक्छौँ। इमानदारी सामाजिक सद्भाव विकासको आधार हो।
धेरै मानिसले इमानदारीको अर्थ झुट नबोल्नु मात्र ठान्छन्। यहाँको परिभाषा त्योभन्दा फराकिलो छ: तोकिएको जिम्मेवारी समयमा पूरा गर्ने व्यवहार। यसको अर्थ गृहकार्य समयमा नबुझाउने विद्यार्थी पनि त्यस हदसम्म इमानदार भएन, चाहे उसले झुट नबोलेको होस्। इमानदारी बोलीको मात्र होइन, कामको पनि गुण हो।
(ग) भाइचारा
संसारका सबै व्यक्ति एकै परिवारका दाजुभाइ र दिदीबहिनी जस्तै समान सदस्य हुन् भन्ने ठानेर व्यवहार गर्नु नै भाइचारा हो। भाइचाराले समाजमा समानता र भ्रातृत्वको भावना विकास गराउँछ। यसबाट समाजमा एकता, शान्ति र समृद्धिको वातावरण निर्माण हुन्छ।
(घ) निष्पक्षता
निष्पक्षता भनेको पक्षपातरहित व्यवहार हो। जात, धर्म, लिङ्ग, नाता, क्षेत्र, उमेर, वर्ग, पेसा र रङ आदि आधारमा कसैलाई पनि भेदभाव नगरिने व्यवहारलाई निष्पक्षता भनिन्छ।
निष्पक्ष व्यवहारबाट योग्यता र क्षमताको उचित कदर हुने हुँदा स्वस्थ प्रतिस्पर्धाको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यसो हुँदा समाजमा शान्ति र सद्भावको विकास भई सामाजिक एकता दरिलो बन्छ।
(ङ) सहिष्णुता
अरूको अस्तित्वलाई स्विकार्ने र सबैप्रति समान व्यवहार गर्ने कार्यबाट आपसी विश्वास आर्जन गर्न सकिन्छ। यसबाट समझदारी र सहअस्तित्वको भावना विकास हुन्छ। पारस्परिक मेलमिलाप र सहअस्तित्वबाट नै सहिष्णुता कायम हुन्छ।
सहिष्णुता भनेको सबैसँग गरिने सम्मानजनक व्यवहार हो। अरूको भावनाको कदर गर्दै आपसी समझदारी कायम गर्न सकेमात्र समाजमा शान्ति र सद्भावको विकास हुन सक्छ।
यी दुई शब्द परीक्षामा सबैभन्दा धेरै साटिन्छन्, तर फरक प्रस्ट छ।
निष्पक्षता व्यवहारको कुरा हो: जात, धर्म, लिङ्ग वा नाता हेरेर फरक व्यवहार नगर्नु। यो न्याय गर्ने कुरा हो।
सहिष्णुता स्विकार्ने कुरा हो: मसँग नमिल्ने विचार, धर्म वा तरिका भएको मानिस पनि छ र उसको अस्तित्व ठिक छ भनी मान्नु। यो सहनु मात्र होइन, सम्मान गर्नु हो।
सजिलो गरी भन्दा निष्पक्षताले बराबर व्यवहार गर्छ, सहिष्णुताले फरक हुन दिन्छ।
(च) जिम्मेवारी
व्यक्तिलाई तोकिएको कार्यलाई जिम्मेवारी भनिन्छ। जिम्मेवारी पूरा गर्नु हरेक व्यक्तिको कर्तव्य हो। यसलाई सचेत व्यक्तिको पहिचानका रूपमा पनि लिने गरिन्छ। तोकिएको दायित्व मैले पूरा गर्नुपर्छ भन्ने बोध तथा व्यवहार जिम्मेवारी हो।
जिम्मेवारीले व्यक्तिलाई दायित्व बोध गराउँछ। हामीले प्रकृतिमा रहेका सबै जीवजन्तु र संरचनाप्रति जिम्मेवार भएर व्यवहार गर्नुपर्छ। आफ्नो आवश्यकता, इच्छा र चाहना पूरा गर्दा अरूलाई हानि नोक्सानी पुर्याउनु हुँदैन। जिम्मेवार भएर गरिएका कामले सफलता दिलाउँछ। यसबाट व्यक्तिमा सन्तुष्टि र स्वाभिमानको भावना विकास हुन्छ।
(छ) सेवा
बिना स्वार्थ सघाउने काम सेवा हो। मूलतः सम्पूर्ण प्राणी जगत्को हितमा गरिने कर्मलाई सेवा भनिन्छ। सेवालाई असल मानवीय धर्म भनेर पनि चर्चा गर्ने गरिन्छ।
कमजोर, अशक्त, ज्येष्ठ नागरिक, गरिब, दीनदुखी र अपाङ्गता भएका व्यक्ति जस्ता अरूको सहयोग चाहिनेलाई सघाउनु सेवा हो। सेवा भावले हामीलाई परोपकारी कार्यमा लाग्न उत्प्रेरित गर्दछ।
(ज) एकता
व्यक्ति व्यक्तिबिचको हामी भन्ने भावना एकता हो। परस्परको मित्रभावबाट गरिने व्यवहारले एकताभाव बढाउन सहयोग गर्दछ। समाजका व्यवहारलाई साझा दायित्व ठानेर अगाडि बढ्दा समानताको भाव बढ्छ र आपसी मेलमिलाप कायम हुन्छ।
यसबाट सहकार्यको भावना बढ्न गई सामाजिक जिम्मेवारी पूरा गर्न मदत पुग्छ। आपसी एकताबाट समाजको आर्थिक विकास तथा सुरक्षा कायम गर्न पनि मदत पुग्छ। मानवीय जीवनमा दैनिक रूपमा आइपर्ने समस्याको निराकरणमा पनि एकताबद्ध अभियानले सघाउँछ।
यी आठ मूल्य पढेर याद गर्नु सजिलो छ, तर आफूमा छ कि छैन भनी थाहा पाउन गाह्रो छ। एउटा सजिलो जाँच छ। हरेक मूल्यका लागि आफूले पछिल्लो सात दिनमा गरेको एउटा काम सम्झनुहोस्। सम्झन सकिनँ भने त्यो मूल्य अझै पढेको कुरा मात्र हो, बानी बनेको छैन। मूल्य कक्षामा सिकिन्छ तर घरमा, बाटोमा र साथीबिच मात्र बन्छ।
पूरा पाठ तपाईंकै लागि तयार छ
नोट पूरै निःशुल्क पढ्न पाइन्छ। निःशुल्क खाताले बाँकी अभ्यास खोल्छ र हरेक विषयको प्रगति तथा आत्मविश्वास अंक राख्छ। प्रस्तुतीकरण र भिडियोका लागि Learn Yeti को स्वीकृति चाहिन्छ।