सामाजिक सञ्जालको उचित प्रयोग

रेडियो, टेलिभिजन, कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेट सूचना प्रविधिका साधन हुन् । यी साधनले हामीलाई घरमै बसेर देश र विदेशका खबर, पढाइका सामग्री र नयाँ नयाँ जानकारी दिन्छन् । सूचना त यी साधनले दिन्छन्, तर यस्ता सूचना सबै राम्रा हुन्छन् भन्ने छैन । कुनै सूचना गलत हुन्छ, कुनै अधुरो हुन्छ र कुनै त बालबालिकाले हेर्नै नहुने खालको हुन्छ । त्यसैले यस्ता साधनहरूको प्रयोगमा ख्याल राख्नुपर्छ । साधन आफैँमा नराम्रो होइन । प्रयोग गर्ने तरिका बिग्रियो भने मात्र यसले हानि गर्छ ।

आजभोलि सूचना प्रविधिका साधन प्रयोग गरेर अरूलाई गाली गर्ने र सामाजिक सञ्जालमा नराम्रा टिप्पणी गर्ने गतिविधि बढेको छ । रिस उठ्यो भन्दैमा अर्को व्यक्तिलाई सयौँ मानिसका अगाडि अपमान गर्ने ठाउँ सामाजिक सञ्जाल होइन । यस्तो काम मजाक होइन, अपराध हो ।

अर्थात् इन्टरनेट, मोबाइल र सामाजिक सञ्जाललाई साधन बनाएर अर्को व्यक्तिलाई दुःख दिने, डर देखाउने वा बदनाम गर्ने जुनसुकै काम साइबर अपराधभित्र पर्छ । यस्तो अपराधले शरीरमा देखिने चोट नदिए पनि पीडित व्यक्तिलाई लामो समयसम्म मानसिक पीडा दिन्छ । कतिपय मानिस लाज र डरका कारण कसैलाई भन्दै नभनी एक्लै दुःख पाइरहेका हुन्छन् ।

तल दिइएका कामहरू साइबर अपराधअन्तर्गत पर्दछन् ।

• (क) मानिसको तस्बिर जनावरको तस्बिरसँग जोड्ने
• (ख) मोबाइलबाट धम्की दिने
• (ग) नराम्रा, अश्लील तस्बिरहरू पठाउने
• (घ) अरूको नाममा खाता खोलेर दुःख दिने
• (ङ) सामाजिक सञ्जालबाट अरूलाई गालीगलौज र अपमान गर्ने आदि

यस्ता गतिविधि गरेमा जरिवाना वा जेल सजाय वा दुवै सजाय हुन सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा गरिएको काम मेटाए पनि त्यसको प्रमाण रहिरहन्छ, त्यसैले कसले पठायो भन्ने कुरा पत्ता लाग्छ । सानै उमेरमा गरिएको यस्तो गल्तीले पढाइ, विद्यालय र परिवार सबैलाई असर पार्छ ।

यस्ता गलत कामबाट जोगिन निम्नलिखित उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ ।

• (क) आफ्नो पासवर्ड गोप्य राख्ने
• (ख) काम सकिएपछि कम्प्युटर वा इन्टरनेट लगआउट गर्ने
• (ग) सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना गोप्य विवरणहरू नराख्ने
• (घ) कम्प्युटर कहिल्यै पनि लगइन गरेर नराख्ने
• (ङ) सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गर्दा सभ्य र मर्यादित भाषाको प्रयोग गर्ने
• (च) समय समयमा इमेल, फेसबुकलगायत सामाजिक सञ्जालका पासवर्डहरू परिवर्तन गरिरहने

हामीले सूचना प्रविधिका साधन प्रयोग गर्दा सधैँ होसियारी अपनाउनुपर्छ । सूचना प्रविधिका साधनहरूको प्रयोग परिवारसँगै सँगै बसेर मात्र गर्नुपर्छ । घरका ठूला मानिस छेउमा हुँदा नचाहिने कुरा आफैँ पर रहन्छ र अलमल परेको बेला सोध्न पनि पाइन्छ । आफूलाई आवश्यक पर्ने साइटहरू खोजी गर्ने र आधिकारिक वेबसाइटबाट मात्र सामग्रीहरू सङ्कलन गर्ने गर्नुपर्छ । नचिनेका मान्छेलाई सामाजिक सञ्जालमा साथी बनाउनु हुँदैन । आवश्यक परेको बेलामा मात्र साधन प्रयोग गर्नुपर्छ । नचिनेका मानिसले पठाएका म्यासेज, इमेल खोल्नु हुँदैन ।

विद्यार्थीहरूले त झन् आफूलाई आवश्यक पर्ने साइटहरू कुन कुन हुन् भनेर अभिभावक वा शिक्षकसँग सोध्ने गर्नुपर्छ र त्यस्ता साइटहरूमात्र खोल्नुपर्छ । आफ्नो पासवर्ड अरूलाई दिनुहुँदैन । इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमा चाहिने मात्र होइन नचाहिने कुराहरू पनि हुन्छन् । ती कुराहरूले गलत सूचना दिने, नराम्रा कुरामा लत लाग्ने हुँदा त्यस्ता साइट र त्यहाँ राखिएका विषयवस्तु हेर्नु हुँदैन ।

सूचना प्रविधिका साधनको प्रयोग बढी गर्नाले व्यक्ति एकहोरो हुन्छ र आँखा कमजोर हुन्छ । दिनभरि पर्दामै आँखा गाडेर बस्ने मानिस साथीभाइसँग खेल्न, कुरा गर्न र घरको काममा हात हाल्न छाड्दै जान्छ । त्यसैले यस्ता साधनहरू आवश्यकतानुसार मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ ।

यस्ता सामग्री प्रयोगमा होसियारी अपनाइयो भने धेरै फाइदा हुन्छ ।

• दुई समूह बनाई साइबर अपराधको परिचय र जोगिने उपाय सम्बन्धमा कक्षामा छलफल गर्नुहोस् र प्राप्त निष्कर्षलाई साथीहरूबिच आदान प्रदान गर्नुहोस् ।
• सामाजिक सञ्जालमा सबैभन्दा बढी प्रयोग हुने सञ्जाल कुन हो भनी पत्ता लगाउनुहोस् र उक्त सञ्जाल प्रयोग गरेर तपाईंले प्राप्त गरेका फाइदा र बेफाइदाबारे कक्षामा छलफल गर्नुहोस् ।
• सूचना प्रविधिको प्रयोग गरेर सामाजिक अध्ययन र मानव मूल्य शिक्षा विषयको अध्ययन गर्दा के के फाइदा पाउनुभयो ? तपाईं र साथीहरूले प्राप्त गरेका फाइदाका विवरण सङ्कलन गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• चारओटा समूहमा विभाजित भई सूचना र प्रविधिको परिचय, महत्त्व, फाइदा र ध्यान दिनुपर्ने पक्षबारे समुदायका जानकार व्यक्तिसँग सोधी प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।