नेपालको विकासमा अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग

नेपाल भूगोलका हिसाबले सानो देश हो, तर संसारका धेरै देशसँग यसको मित्रताको नाता छ। सन् २०१९ सम्ममा नेपालको १६८ राष्ट्रसँग दौत्यसम्बन्ध कायम भइसकेको छ। दुई देशबिच दौत्यसम्बन्ध कायम भएपछि ती देशले एकअर्काको राजधानीमा आफ्नो आधिकारिक प्रतिनिधि राख्न सक्छन्, आपसमा सम्झौता गर्न सक्छन् र विकासका काममा एकअर्कालाई साथ दिन सक्छन्। यही सम्बन्धकै आधारमा नेपालले अरू देशबाट विकासका लागि सहयोग पाउँछ।

नेपालको सम्बन्ध देशहरूसँग मात्र छैन। विश्व बैङ्क, अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, एसियाली विकास बैङ्क जस्ता बहुराष्ट्रिय संस्थासँग पनि हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र समन्वय छ। त्यसैगरी युरोपियन युनियन (EU), आसियान (ASEAN) लगायतका क्षेत्रीय मञ्चहरूले पनि नेपालको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा सहयोग पुऱ्याएका छन्। यसरी हेर्दा नेपालको विकासमा मित्रराष्ट्र, बहुराष्ट्रिय संस्था र क्षेत्रीय मञ्च तिनै तहबाट सहयोग आइरहेको छ।

विभिन्न मुलुकहरूले नेपालको भौतिक पूर्वाधारको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान गरेका छन्। जापान, चीन, भारतलगायतका छिमेकी तथा मित्रराष्ट्रहरूले सडक, विद्युत् र खानेपानीका क्षेत्रमा सहयोग पुऱ्याएका छन्। शिक्षा र स्वास्थ्यलगायतका सामाजिक विकासका क्षेत्रमा विश्व बैङ्क, युनिसेफ (UNICEF) र युनेस्को (UNESCO) जस्ता सङ्घसंस्थाको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। नेपालको आर्थिक गतिविधिमा पनि दातृनिकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।

• भौतिक पूर्वाधार: सडक, पुल, सुरुङमार्ग, जलविद्युत् आयोजना, विमानस्थल र खानेपानी आयोजना।
• सामाजिक विकास: विद्यालय, शिक्षा, अस्पताल, स्वास्थ्य सेवा, पोषण र सरसफाइ।
• आर्थिक क्षेत्र: व्यापार, उद्योग, कृषि, आर्थिक सहयोग तथा ऋण।
• मानव संसाधन विकास: नेपाली विद्यार्थी तथा नागरिकलाई छात्रवृत्ति र तालिम।

छिमेकी राष्ट्र भारत नेपालको विकासको महत्त्वपूर्ण साझेदार राष्ट्र हो। नेपाल र भारतबिच १७ जुन १९४७ मा दौत्यसम्बन्ध कायम भएको थियो। भारत नेपालको व्यापार साझेदार मुलुक पनि हो। भारतले नेपालको विकासमा गरेका केही योगदान यी हुन्:

• वीर अस्पतालको निर्माणमा सहयोग।
• साना तथा ठुला जलविद्युत् आयोजनाको निर्माण।
• सडक तथा रेल सेवा निर्माणलगायतका विकास कार्यमा सहयोग।
• बर्सेनि ठुलो सङ्ख्यामा एम्बुलेन्स र विद्यालय बस उपलब्ध गराउने काम।
• नेपाली विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउने काम।
• बर्सेनि नेपाललाई आर्थिक सहयोग तथा ऋण उपलब्ध गराउने काम।

अर्को छिमेकी राष्ट्र जनवादी गणतन्त्र चीन पनि नेपालको विकासको महत्त्वपूर्ण साझेदार राष्ट्र हो। नेपाल र चीनबिच १ अगस्ट १९५५ मा दौत्यसम्बन्ध कायम भएको थियो। चीनले पनि नेपालको विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याएको छ।

• अरनिको राजमार्गको निर्माण।
• पृथ्वी राजमार्गको निर्माण।
• काठमाडौँ रिङरोड विस्तार परियोजना।
• निजामती कर्मचारी अस्पतालको निर्माण।
• साना तथा ठुला जलविद्युत् आयोजनाको निर्माण।
• त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल विस्तारलगायतका विकास कार्यक्रममा आर्थिक सहयोग।

मित्रराष्ट्र जापान नेपालको विकासको अर्को महत्त्वपूर्ण साझेदार राष्ट्र हो। नेपाल र जापानबिच September 1956 A.D. मा दौत्यसम्बन्ध कायम भएको थियो। जापानको सहयोग विशेष गरी सडक निर्माणका क्षेत्रमा देखिन्छ। मानव संसाधन विकासमा पनि जापानले नेपाली नागरिकलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउँछ।

• बी.पी. राजमार्गको निर्माण।
• कोटेश्वर सूर्य विनायक सडक विस्तार।
• नागढुङ्गा नौबिसे सुरुङमार्ग।
• कर्णालीको पुल।
• तनहुँ जलविद्युत् आयोजना।
• खानेपानी आयोजनालगायतका विकास कार्यक्रम।

संयुक्त राज्य अमेरिका (USA) र नेपाल पुरानो दौत्यसम्बन्ध कायम भएका मुलुक हुन्। नेपाल र अमेरिकाबिच April, 1947 A.D. मा दौत्यसम्बन्ध कायम भएको हो। अमेरिका नेपालको वैदेशिक व्यापारको महत्त्वपूर्ण साझेदार राष्ट्र हो। नेपाली गलैँचा र पस्मिना ठुलो मात्रामा अमेरिका निर्यात हुन्छ। अमेरिकाले नेपालको कृषि आधुनिकीकरणमा पनि सहयोग पुऱ्याउँदै आएको छ।

• अमेरिका सरकारले बर्सेनि विभिन्न विषयमा छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउँछ।
• बालाजु औद्योगिक क्षेत्र अमेरिकी सहयोगमा स्थापना भएको हो।
• नेपालमा KISAN (Knowledge Integrated Sustainable Agricultural Nutrition) कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ।
• नेपाली गलैँचा र पस्मिनाको ठुलो बजारका रूपमा वैदेशिक व्यापारमा सहयोग।

नेपालको विकासमा देशहरूले मात्र होइन, संयुक्त राष्ट्रसङ्घअन्तर्गतका विभिन्न सङ्घसंस्थाले पनि ठुलो सहयोग गरेका छन्। UNICEF को नेपालमा मातृ स्वास्थ्य र बाल मृत्युदर न्यूनीकरणमा विशेष योगदान रहेको छ। बालबालिका पोषण कार्यक्रम, बालबालिका विद्यालय, शिक्षा र सरसफाइका क्षेत्रमा पनि UNICEF को सहयोग रहेको छ।

UNESCO ले सम्पदाको संरक्षण र निकुञ्जको व्यवस्थापनमा सहयोग गरेको छ। हाम्रा पुराना मन्दिर, दरबार र प्राकृतिक निकुञ्ज संसारकै सम्पत्ति हुन्, र तिनलाई जोगाइराख्न प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोग चाहिन्छ।

UNDP ले भूकम्पलगायतका प्राकृतिक विपद्मा सहयोग गरेको छ। वातावरणीय संरक्षण र जलवायु परिवर्तनको प्रभाव न्यूनीकरणमा पनि UNDP ले सहयोग पुऱ्याएको छ। यसरी एउटा निकायले स्वास्थ्य हेर्छ, अर्कोले सम्पदा हेर्छ र अर्कोले विपद् तथा वातावरण हेर्छ।

• यहाँ चिनाइएका दातृनिकायबाहेकका अन्य मित्रराष्ट्र तथा सहयोगी संस्थाको योगदानको खोजी गरी कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
• यहाँ उल्लेख गरिएका विभिन्न दातृ निकायहरूको लोगो तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।