नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध

एउटा मानिस एक्लै बाँच्न सक्दैन। व्यक्ति व्यक्ति मिलेर परिवार बन्छ। परिवार परिवार मिलेर समाज बन्छ। समाज समाजबाट राष्ट्र बन्छ। राष्ट्रहरूको सिङ्गो समूह नै विश्व हो। यो शृङ्खलालाई राम्ररी बुझ्यौँ भने अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध किन आवश्यक पर्छ भन्ने कुरा आफैँ प्रस्ट हुन्छ। किनभने विश्व भनेको टाढाको कुनै अर्कै ठाउँ होइन, हामी सबै मिलेर बनेको ठुलो घेरा हो।

• व्यक्ति: शृङ्खलाको सबैभन्दा सानो एकाइ।
• परिवार: व्यक्ति व्यक्ति मिलेर बन्ने पहिलो समूह।
• समाज: परिवार परिवार मिलेर बन्ने ठुलो समूह।
• देश: समाज समाजबाट बन्ने राष्ट्र।
• विश्व: राष्ट्रहरूको सिङ्गो समूह।

व्यक्तिहरूका आवश्यकता असीमित हुन्छन्, जुन पूरा गर्न कठिन हुन्छ। यस्तो बेलामा एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिलाई सहयोग गर्छ। राष्ट्रहरूको हकमा पनि यही कुरा लागु हुन्छ। कुनै पनि राष्ट्रसँग आफूलाई चाहिने सबै कुरा हुँदैन, त्यसैले राष्ट्रहरूबिच एकआपसमा सम्बन्ध कायम भएको हुन्छ। आजको प्रविधिको युगमा त यो सम्बन्धको दायरा अझ फराकिलो भएको छ। हिजोआज एउटा देशमा भएको खोज, बनेको औषधि वा सिकिएको सिप अर्को देशसम्म छिट्टै पुग्छ।

यहाँ औपचारिक भन्ने शब्द ध्यान दिनुपर्ने शब्द हो। अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध औपचारिक हुन्छ। दुवै देशका सरकारबिच लिखित रूपमा सम्बन्ध कायम भएको हुन्छ। छिमेकीसँग बोलचाल गरेजस्तो, भेट भएका बेला मात्र चल्ने कुरा यो होइन। दुई सरकारले लेखेर, हस्ताक्षर गरेर, सर्तसहित कायम गरेको सम्बन्ध हो। त्यसैले सरकार परिवर्तन भए पनि यो सम्बन्ध कायमै रहन्छ।

कुनै पनि देशले जोसँग पनि, जसरी पनि सम्बन्ध बनाउँदैन। सम्बन्ध बनाउँदा पछ्याइने केही निश्चित आधार हुन्छन्। ती आधारहरूलाई नै परराष्ट्रनीति भनिन्छ।

सामान्यतया संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (UNO) का सदस्य राष्ट्रहरूबिच अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध स्थापित भएको हुन्छ। सबै जसो राष्ट्रहरू UN का सिद्धान्त र मूल्य मान्यताप्रति प्रतिबद्ध भएकाले उनीहरूको परराष्ट्र नीति पनि सोहीअनुसार निर्देशित हुन्छ। नेपाल पनि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य भएकाले नेपालको परराष्ट्र नीति यिनै मान्यताभित्र रहेर बनेको छ।

नेपालको परराष्ट्र नीति तलका सिद्धान्तबाट निर्देशित छ। यिनै सिद्धान्त र मूल्य मान्यताका आधारमा नेपालका अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कायम रहन्छन्।

• संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सिद्धान्त
• असंलग्नता
• अन्तर्राष्ट्रिय मूल्य र मान्यता
• पञ्चशीलको सिद्धान्त

राष्ट्रहरूले अर्को राष्ट्रसँग मात्र होइन, विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थासँग पनि सम्बन्ध कायम गरेका हुन्छन्। उक्त सङ्घसंस्थाबाट आवश्यक परेका बेला सहयोग प्राप्त हुन्छ। यी आर्थिक, सामाजिक सङ्घसंस्था धेरै राष्ट्रहरूमा क्रियाशील हुने भएकाले राष्ट्रहरूबिच समन्वय कायम गर्न सहज हुन्छ। देशहरूबिचको साझा समस्या समाधान गर्न पनि सहज हुन्छ। यसरी विभिन्न बहुराष्ट्रिय निकायहरू, एसियाली विकास बैङ्क (ADB), विश्व बैङ्क (World Bank) को सदस्यता पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र समन्वयको उदाहरण हो।

त्यसैगरी राष्ट्रहरूबिच क्षेत्रीय सङ्गठन, मञ्चहरू निर्माण गर्ने, साझा समस्या र विचारमा छलफल गर्ने प्रचलन छ। साथै विभिन्न क्षेत्रीय चासो र मुद्दाहरूमा सहयोग, सहकार्य र समन्वय पनि गर्ने पद्धति छ। South Asian Association for Regional Co-operation (SAARC), European Union आदि क्षेत्रीय मञ्चहरू पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका उदाहरण हुन्।

नेपालको द्विपक्षीय अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धका अतिरिक्त एसियाली विकास बैङ्क, युरोपियन युनियनलगायतका बहुराष्ट्रिय एवम् क्षेत्रीय मञ्चसँग पनि अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध छ। अर्थात् नेपालको सम्बन्ध देशसँग पनि छ र संस्थासँग पनि छ।

नेपालको पहिलो अन्तर्राष्ट्रिय दौत्यसम्बन्ध संयुक्त अधिराज्य (बेलायत) सँग भएको थियो। नेपाल र बेलायतबिच सन् १८१६ मा दौत्यसम्बन्ध कायम भएको थियो। अहिलेसम्म (25 Sep. 2019) १६८ राष्ट्रसँग नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय दौत्यसम्बन्ध रहेको छ। पछिल्लो दौत्यसम्बन्ध कायम भएको राष्ट्र घाना हो। यी तीन कुरा मिति र नामसहित सम्झनुपर्ने तथ्य हुन्।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार गर्ने क्रममा राष्ट्रले एकअर्काको देशमा राजदूतावास स्थापना गर्छन्। नेपालले विभिन्न देशमा राजदूतावास स्थापना गरेको छ। यस्ता दूतावासमार्फत विदेशमा रहेका नेपाली नागरिकका समस्यालाई बुझ्ने र समाधानमा पहल गर्ने काम हुन्छ। रोजगारी वा अध्ययनका लागि विदेश गएको नेपालीलाई कुनै अप्ठ्यारो पर्दा पहिलो सहारा त्यही देशमा रहेको नेपाली राजदूतावास हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कायम गर्नु भनेको विश्वमा आफ्नो देशलाई चिनाउनु हो। सम्बन्ध कायम भएपछि दुई देशले एकअर्कालाई आवश्यक सहयोग गर्न सक्छन् र आपत्विपत्मा मदत पुग्छ। भूकम्प वा बाढीजस्तो विपत् आइपर्दा अरू देशबाट उद्धार टोली र राहत छिट्टै आइपुग्नुको कारण पनि यही सम्बन्ध हो।

• विश्वमा आफ्नो देशको परिचय बन्छ।
• आवश्यक सहयोग र आपत्विपत्मा मदत पुग्छ।
• सहयोग र समन्वयको अवसर प्राप्त हुन्छ।
• एक राष्ट्रले ल्याएका विकासका नयाँ अवधारणा अर्को राष्ट्रमा आदानप्रदान हुन्छ।
• साझा समस्या समाधानमा सामूहिक भावना र प्रतिबद्धता कायम गर्न सहज हुन्छ।
• प्रविधि, रोजगारी र व्यापार बढाउन सहयोग पुग्छ।
• रोजगार, पर्यटन प्रवर्धन, खेलकुदजस्ता क्षेत्रको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।

• (क) नेपालको द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम भएका केही राष्ट्रहरू र सङ्घसंस्थाहरूको छुट्टाछुट्टै सूची बनाउनुहोस्।
• (ख) नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कायम भएबाट के के फाइदा पुगेको छ ? जोडी जोडीमा छलफल गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• (ग) नेपालको परराष्ट्र नीतिका आधारहरूको चार्ट बनाई कक्षामा टाँस्नुहोस्।