जनसङ्ख्या व्यवस्थापन र स्थानीय निकायको भूमिका

कुनै पनि ठाउँमा मानिसको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा खाना, पिउने पानी, विद्यालय, अस्पताल, बाटो, घर र रोजगारीको माग पनि उत्तिकै बढ्छ। देशसँग भएको साधन र स्रोतले ती सबै माग धान्न सकेन भने नागरिकले आधारभूत सुविधासम्म पाउँदैनन्। त्यसैले जनसङ्ख्या व्यवस्थापन आजको आवश्यकता हो। यो नागरिकको माग पनि हो। हाम्रो देशको सन्दर्भमा त जनसङ्ख्या व्यवस्थापन झन् आवश्यक छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनले देशको बढ्दो जनसङ्ख्याको आकारलाई देशका लागि उपयुक्त हुने आवश्यक ढाँचामा राख्न मदत गर्छ। यसले नागरिकका न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्छ। जति मानिस छन्, तिनका लागि पुग्ने शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी जुटाउन सकियो भने मात्र देश समृद्ध हुन्छ। त्यसकारण हाम्रो देशको बढ्दो जनसङ्ख्यालाई उपयुक्त आकारमा राख्न अर्थात् जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न जरुरी छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन एउटा नियम बनाएर मात्र पूरा हुने काम होइन। समाजभित्रै रहेका केही समस्याले यो कामलाई गाह्रो बनाइरहेका हुन्छन्। स्वास्थ्य सेवाको अभाव, लैङ्गिक विभेद, बालविवाह, अशिक्षा, आर्थिक विभेद जस्ता सामाजिक कारण हाम्रो देशमा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका मुख्य चुनौती हुन्।

• स्वास्थ्य सेवाको अभाव: गाउँगाउँमा स्वास्थ्य सेवा नपुग्दा परिवार नियोजनका साधन र मातृशिशु सेवा सबैले पाउँदैनन्।
• लैङ्गिक विभेद: छोरा र छोरीलाई फरक व्यवहार गर्दा छोराको आसमा धेरै सन्तान जन्माउने अवस्था आउँछ।
• बालविवाह: कम उमेरमै विवाह हुँदा सन्तान जन्माउने वर्ष लामो हुन्छ र परिवार ठूलो बन्छ।
• अशिक्षा: पढ्न नपाएका मानिसले जनसङ्ख्या र परिवार नियोजनबारे सही जानकारी पाउँदैनन्।
• आर्थिक विभेद: गरिबीले गर्दा शिक्षा, स्वास्थ्य र सेवासम्म पहुँच नपुग्ने वर्ग सधैँ पछि पर्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका लागि परिवार, समाज र सरकार तीनै तहबाट काम हुनुपर्छ। मुख्य उपायहरू यी हुन्:

• (क) ढिलो विवाह गर्नुपर्छ। जसले धेरै बच्चा जन्माउने अवस्थालाई नियन्त्रण गर्छ।
• (ख) शिशु स्तनपानमा जोड दिनुपर्छ।
• (ग) सर्वसुलभ स्वास्थ्यसेवाको विस्तार गर्नुपर्छ।
• (घ) रोजगारीका अवसरको वृद्धि गर्नुपर्छ।
• (ङ) परिवार नियोजन शिक्षा सबैलाई दिनुपर्छ।
• (च) व्यवस्थित बसाइँसराइलाई जोड दिनुपर्छ।
• (छ) जनसङ्ख्या शिक्षामा जोड दिनुपर्छ।
• (ज) लैङ्गिक विभेदको अन्त्य गरिनुपर्छ।

उमेर पुगेपछि मात्र विवाह गर्ने कानुनी व्यवस्थाको कडाइका साथ पालना हुनुपर्छ। परिवार नियोजनका स्थायी तथा अस्थायी साधनको प्रयोगमा जोड दिनुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै जनसङ्ख्या शिक्षा प्रदान गरिएमा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सहयोग पुग्छ। सानै उमेरदेखि यी कुरा बुझेको विद्यार्थी भोलि सचेत अभिभावक बन्छ।

बसाइँसराइ जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको आधारभूत पक्ष हो। गाउँमा पढ्ने, उपचार गर्ने र कमाउने बाटो नभएपछि मानिस सहरतिर सर्छन्। यसो हुँदा एकातिर सहरमा भीड बढ्छ, अर्कोतिर गाउँ रित्तिन्छ। त्यसैले सरकारले सबै प्रदेश र स्थानीय तहमा विकासका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्नुपर्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारीलगायतका आधारभूत आवश्यकता स्थानीय तहमै उपलब्ध हुन सके बसाइँसराइ केही कम हुन्छ।

आयमूलक कार्यक्रमहरू र रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन सके मानिस व्यस्त हुन्छ। हातमा काम भएपछि उसको ध्यान आम्दानी, सीप र भविष्यको योजनातिर जान्छ। यसले जन्मदरमा कमी ल्याउँछ। विकसित मुलुकको जनसङ्ख्या वृद्धिदर कम हुनुको प्रमुख कारण मानिसको कार्य व्यस्तता पनि हो।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्ने प्रमुख दायित्व सरकारको हो। नेपाल सरकारअन्तर्गतका स्वास्थ्य केन्द्र र महिला स्वयम्सेवकले घर घरमा मातृशिशु प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी सल्लाह सुझाव प्रदान गर्छन्। सुत्केरी हेरचाह, खोप, पोषण र परिवार नियोजनका साधनबारे बुझाउने काम यिनैले गाउँ गाउँमा गरिरहेका हुन्छन्।

गाउँपालिका तथा नगरपालिकाका कार्यअन्तर्गत परिवार नियोजन तथा मातृशिशु कल्याणसम्बन्धी सेवा सञ्चालन, महिला बालबालिकाको कुपोषण न्यूनीकरण तथा रोकथाम आदि उल्लेख गरिएका छन्। स्थानीय तहले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छन्। सचेतना कार्यक्रम, रोजगारीको अवसर प्रदान आदि मार्फत स्थानीय तहले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा भूमिका निर्वाह गर्न सक्छन्।

• परिवार नियोजन तथा मातृशिशु कल्याणसम्बन्धी सेवा सञ्चालन गर्ने।
• महिला र बालबालिकाको कुपोषण न्यूनीकरण तथा रोकथाम गर्ने।
• जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी सचेतना कार्यक्रम चलाउने।
• सीप तालिम र रोजगारीको अवसर प्रदान गर्ने।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा परिवार नियोजन सङ्घ तथा अन्य स्थानीय सामाजिक सङ्घसंस्थाले चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरेको पाइन्छ। स्थानीय स्तरमा प्रकाशन हुने पत्रपत्रिका, एफएम रेडियो, टेलिभिजनलगायतका सञ्चार माध्यमहरूले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी कार्यक्रम प्रकाशन एवम् प्रसारण गरेका हुन्छन्। यी कार्यक्रम उपलब्धिमूलक छन्। विद्यालय तहमा जनसङ्ख्या शिक्षा अध्यापनले पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सहयोग गरेको छ।

सरकारले विभिन्न सामाजिक सङ्घसंस्थासित समन्वय गरेर व्यावसायिक तालिम सञ्चालन गरेको छ। मानिसहरू विभिन्न आयमूलक कार्यक्रममा सहभागी भएका छन्। कार्य व्यस्तताका कारण जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा पनि सहयोग पुगेको छ।

• आफ्नो गाउँपालिका वा नगरपालिकाले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा गरेका कार्यहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
• नेपाल सरकारले जनसङ्ख्या शिक्षा प्रवर्धन गर्न गरेका गतिविधि खोजी गर्नुहोस् र कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

समूहगत काम: कक्षाका विद्यार्थी विभिन्न समूहमा विभाजित हुनुहोस्। आफ्नो समुदायमा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा कार्यरत सामाजिक संस्था र स्थानीय सरकारको गतिविधि समेटी टिपोट तयार पार्नुहोस्।