जनसङ्ख्या व्यवस्थापन

एउटा गाउँमा वा सहरमा बस्ने मानिसको सङ्ख्या र त्यहाँ भएको खेतीयोग्य जमिन, पिउने पानी, वन, विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी र रोजगारीका अवसरबिच मेल हुनुपर्छ। मानिस धेरै भए र यी स्रोत साधन थोरै भए सबैले आफ्नो भागमा पुग्ने गरी पाउँदैनन्। कसैले खान पुग्ने, कसैले नपुग्ने अवस्था आउँछ। यसै समस्यालाई हल गर्न देशले जनसङ्ख्याको आकार, वृद्धिदर र वितरणमा ध्यान दिन्छ। उपलब्ध स्रोत साधनको न्यायोचित उपयोग हुने गरी जनसङ्ख्यालाई सही रूपले वितरण गर्ने कार्यलाई नै जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ।

यसको अर्थ जनसङ्ख्या गन्ती गर्नु मात्र होइन। कति मानिस छन्, कुन ठाउँमा कति बाक्लो बसोबास छ, कति छिटो बढिरहेको छ र त्यसका लागि चाहिने स्रोत पुग्छ कि पुग्दैन, यी सबै कुरा हेरेर योजना बनाउनु जनसङ्ख्या व्यवस्थापन हो। एउटै ठाउँमा मानिस थुप्रिए भने त्यहाँ दबाब पर्छ र अर्को ठाउँ खाली रहन्छ। त्यसैले वितरण मिलाउनु पनि व्यवस्थापनकै काम हो।

जनसङ्ख्यासँगै प्राकृतिक स्रोतहरू वृद्धि गर्न सकिँदैन। जन्मदर बढेपछि मानिसको सङ्ख्या हरेक वर्ष थपिँदै जान्छ, तर जमिन, वन, नदी र खनिज पदार्थ जति छन् त्यति नै रहन्छन्। एउटा गाउँमा दश वर्षअघि सय जना थिए भने अहिले दुई सय जना हुन सक्छन्, तर त्यही गाउँको खेत दोब्बर हुँदैन र त्यही मूलको पानी दोब्बर बग्दैन। यसैले बढ्दो जनसङ्ख्याले हाम्रा न्यूनतम आवश्यकताहरू गाँस, बास, कपास, स्वास्थ्य, शिक्षा जस्ता दैनिक आवश्यकताहरू सहज हुन सक्दैनन्।

• गाँस: सबैले पेटभरि खान पुग्ने अन्न उत्पादन गर्न त्यति नै जमिनले धान्नुपर्छ।
• बास: बस्ने घर र बस्ती बनाउन थप जमिन चाहिन्छ, जुन प्रायः खेतीयोग्य जमिन मासेर बन्छ।
• कपास: लगाउने लुगा र अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तु सबैलाई पुग्ने गरी चाहिन्छ।
• स्वास्थ्य: बिरामी हुँदा उपचार पाउने अस्पताल, औषधि र स्वास्थ्यकर्मी पुग्नुपर्छ।
• शिक्षा: पढ्ने विद्यालय, कक्षाकोठा, शिक्षक र पाठ्यसामग्री हरेक बालबालिकालाई पुग्नुपर्छ।

राज्यमा उपलब्ध स्रोत र साधनभन्दा बढी जनसङ्ख्या भयो भने नागरिकको गुणस्तरीय जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पर्छ। खान, बस्न, पढ्न र उपचार गर्न सबैलाई पुग्दैन। कमाइको बाटो खोज्दै मानिसले वन फँडानी गर्छन्, नदीको बगर खन्छन् र भिरालो जमिनमा समेत खेती गर्न थाल्छन्। यसरी बढ्दो जनसङ्ख्याले प्राकृतिक स्रोत र साधनको जथाभावी दोहन हुन्छ। प्राकृतिक स्रोत र साधन मासिँदै जान्छन् र यसले वातावरणमा नराम्रो प्रभाव पार्छ। पहिरो जान्छ, मुहान सुक्छ र हावा फोहोर हुन्छ। यस्ता समस्या सिर्जना हुन नदिन जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन देशको विकासको आधार हो। यसले मानिसको दैनिक जीवनदेखि देशको अर्थतन्त्रसम्म असर पार्छ। यसको महत्त्वलाई चार आधारमा बुझ्न सकिन्छ।

जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई उपयुक्त सिमाभित्र राख्नु जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको प्रमुख कार्य हो। यसका साथै बसाइँसराइलाई मिलाउने र परिवारलाई जिम्मेवार बनाउने काम पनि यसैभित्र पर्छन्।

• जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई उपयुक्त सिमाभित्र राख्ने।
• बसाइँसराइ दरलाई व्यवस्थित गर्ने, जसले गर्दा देशको जनसङ्ख्यालाई खानपान, शिक्षादीक्षा, स्वास्थ्य सेवा तथा रोजगारीको अवसर उचित किसिमले उपलब्ध गराउन सकिन्छ।
• देशमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई सानो, सुखी र गुणस्तरीय परिवार बनाउन जिम्मेवार बनाउने। यही नै जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको मुख्य सरोकार हो।
• देशलाई चाहिने उपयुक्त ढाँचाको जनसङ्ख्याको आकार कायम गर्ने।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको पहिलो कार्य प्राकृतिक स्रोत, वातावरण र मानव जीवनको सन्तुलन कायम गर्नु हो। मानिसको सङ्ख्या स्रोतले धान्न सक्ने सिमाभित्र रह्यो भने वन काट्नुपर्ने, नदी थुन्नुपर्ने र भिर खन्नुपर्ने बाध्यता घट्छ। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनले वातावरण सन्तुलन हुन्छ।

यसका साथै जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको काममा मानिसमा वातावरण संरक्षण कसरी गर्ने भनी चेतना फैलाउँछ। रुख रोप्नुपर्छ, फोहोर जथाभावी फाल्नु हुँदैन, पानीको मुहान जोगाउनुपर्छ भन्ने कुरा मानिसले बुझ्न थाल्छन्। सङ्ख्या मिल्यो र चेतना पनि बढ्यो भने वातावरण आफैँ सुरक्षित हुँदै जान्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको नै देशलाई चाहिने उपयुक्त ढाँचाको जनसङ्ख्याको आकार कायम गर्नु पनि हो। जनसङ्ख्या उचित व्यवस्थापन हुँदा गुणस्तरीय र दक्ष जनशक्ति उत्पादनमा मदत पुग्छ। सबै बालबालिकाले राम्रो शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पाए भने तिनीहरू भोलि सिपालु कृषक, शिक्षक, स्वास्थ्यकर्मी र प्राविधिक बन्छन्। यस्तो जनशक्तिले काम गर्दा स्रोत साधनको अधिकतम परिचालन हुन्छ। यसले गर्दा देशको आर्थिक सामाजिक विकासमा मदत पुग्छ।

• आफ्नो समुदायको जनसङ्ख्या बढी, कम वा सन्तुलित के छ, उल्लेख गर्दै त्यसले पारेको प्रभावको सूची बनाउनुहोस्।
• गुणस्तरीय जीवनका लागि जनसङ्ख्या व्यवस्थापन शीर्षकमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिता आयोजना गर्नुहोस्।
• जनसङ्ख्या व्यवस्थापनले आर्थिक विकासमा कसरी टेवा दिन्छ भन्ने विषयमा समूहमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।