जनसङ्ख्या र जनसाङ्ख्यिकी

'जनसङ्ख्या' शब्द 'जन' र 'सङ्ख्या' गरी दुई शब्द मिलेर बनेको हो। 'जन' भन्नाले मानिस बुझिन्छ र 'सङ्ख्या' भन्नाले गन्ती बुझिन्छ। त्यसैले जनसङ्ख्याको सोझो अर्थ मानिसहरूको सङ्ख्या हो। कुनै निश्चित ठाउँ, सहर, जिल्ला, प्रदेश वा देशमा बसोबास गर्ने सबै वर्ग, उमेर, धर्म आदिका मानिसहरूको सङ्ख्या नै जनसङ्ख्या हो।

जनसङ्ख्या गन्दा कुनै पनि मानिस छुट्दैन। भर्खर जन्मेको शिशु पनि गनिन्छ, विद्यालय जाने केटाकेटी पनि गनिन्छन्, काम गर्ने वयस्क र घरमा बस्ने वृद्धवृद्धा पनि गनिन्छन्। पुरुष होस् वा महिला, धनी होस् वा गरिब, जुनसुकै जात, भाषा र धर्मका मानिस भए पनि सबै सोही ठाउँको जनसङ्ख्याभित्रै पर्छन्। कक्षाकोठामा भएका विद्यार्थीको गन्ती जसरी हामी गर्छौं, ठिक त्यसै गरी एउटा वडा, गाउँपालिका, नगरपालिका वा देशभित्र बस्ने मानिसको गन्ती गरिन्छ। त्यही गन्ती नै त्यस ठाउँको जनसङ्ख्या हो।

जनसङ्ख्या सबै ठाउँमा एकनासको हुँदैन। मानिसको बसोबासमा भौगोलिक अवस्था, हावापानी वा अन्य सुविधाले प्रभाव पारेको हुन्छ। जुन ठाउँमा सुविधाहरू बढी हुन्छन्, त्यहाँ धेरै मानिसको बसोबास हुन्छ। समथर जमिन, मलिलो माटो, सिँचाइको सुविधा, बाटो, विद्यालय, अस्पताल र रोजगारीको अवसर भएको ठाउँमा मानिस बस्न रुचाउँछन्। जहाँ उकालो ओरालो धेरै छ, हावापानी अति चिसो छ र यातायात कठिन छ, त्यहाँ मानिसको बसोबास पातलो हुन्छ।

यही कारणले हाम्रो देशको हिमाली वा पहाडी क्षेत्रमा भन्दा तराईमा जनसङ्ख्या बढी छ। तराईमा जमिन समथर छ, खेती राम्रो हुन्छ, बाटो र बजार नजिक छन्। त्यसै गरी गाउँमा भन्दा सहरमा बढी जनसङ्ख्या चाप छ। सहरमा पढाइ, उपचार, कार्यालय र काम पाउने सम्भावना बढी हुने भएकाले वरपरका ठाउँबाट मानिस सहरतिर आउँछन्। यसरी एउटै देशभित्र पनि कुनै ठाउँमा मानिस खचाखच हुन्छन् भने कुनै ठाउँमा टाढा टाढा एक एक घर मात्र देखिन्छ।

जनसङ्ख्याले उत्पादनमा टेवा दिन्छ। यसले घरायसी र समाजमा हुने कार्यलाई सहज ढङ्गले सम्पन्न गर्न मदत गर्छ। खेत जोत्ने, उद्योग चलाउने, विद्यालयमा पढाउने, अस्पतालमा उपचार गर्ने र कार्यालयमा सेवा दिने काम मानिसले नै गर्ने हो। त्यसैले कुनै पनि ठाउँको विकासमा त्यहाँको जनसङ्ख्याको ठुलो भूमिका रहन्छ।

जनसङ्ख्या समाजको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। जनसङ्ख्याले पारिवारिक, सामाजिक एवम् आर्थिक गतिविधिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। परिवारमा उपयुक्त सङ्ख्या हुँदा घरायसी काम बाँडफाँड गरेर गर्न सहज हुन्छ। सक्षम र दक्ष जनशक्ति प्रशस्त भएमा स्थानीय स्रोतसाधनको खोजी र परिचालन गर्न सकिन्छ। जङ्गल, जमिन, पानी र खनिज जस्ता स्रोत आफैँ काम लाग्दैनन्, तिनलाई चिन्ने र प्रयोगमा ल्याउने काम जनशक्तिले नै गर्छ।

देशको अवस्थाअनुसारको जनसङ्ख्या भएमा स्रोत परिचालनमा सहयोग पुग्छ र विकासले गति लिन्छ। आर्थिक एवम् उत्पादनमूलक कार्यहरू गर्न सकिन्छ। यसको अर्थ जनसङ्ख्या देशको स्रोत र अवस्थासँग मिल्दो हुनुपर्छ भन्ने हो।

जनसङ्ख्या बृहत् विषय समेटिएको मानव जीवनको पक्ष हो। जनसङ्ख्या गतिशील हुन्छ। गतिशील हुनुको अर्थ यो एकै अवस्थामा टिकिरहँदैन भन्ने हो। आज गनेको सङ्ख्या भोलि उही रहँदैन, किनभने कतै शिशु जन्मिरहेका हुन्छन्, कतै कसैको मृत्यु भइरहेको हुन्छ र कतै परिवार अर्को ठाउँमा सरिरहेको हुन्छ। यसरी बदलिइरहने जनसङ्ख्या वितरणको गणितीय अध्ययन नै जनसाङ्ख्यिकी हो।

जनसाङ्ख्यिकीले हेर्ने तीन कुरा सजिलो भाषामा यसरी बुझ्न सकिन्छ। आकार भनेको कति जना छन् भन्ने हो। वितरण भनेको ती मानिस कहाँ कति छन् भन्ने हो। परिवर्तन भनेको समय बित्दै जाँदा त्यो सङ्ख्या बढ्दै गएको छ कि घट्दै गएको छ भन्ने हो। यी तीनै कुरा गन्ती र तथ्याङ्कका आधारमा पत्ता लगाइने भएकाले नै जनसाङ्ख्यिकीलाई गणितीय अध्ययन भनिएको हो।

जनसाङ्ख्यिकीमा जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइले प्रभाव पारेका हुन्छन्। यी तत्त्वहरूले जनसङ्ख्याको आकार, बनोट, वितरणमा समेत प्रभाव पारेका हुन्छन्। कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या किन बढ्यो वा किन घट्यो भनी खोज्दा जवाफ यिनै तीनवटा तत्त्वभित्र भेटिन्छ।

• जन्मदर
• मृत्युदर
• बसाइँसराइ

जन्म जनसङ्ख्याको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। जन्म प्राकृतिक प्रक्रिया हो। यो निरन्तर चलिरहन्छ। एउटा शिशु आमाको कोखबाट छुट्टिँदा उसले श्वास फेर्ने, शरीरका अङ्ग चलाउने, रुने, कराउने आदि क्रियाकलाप गर्‍यो भने त्यसलाई जन्म भनिन्छ। जन्मले कुनै पनि गाउँ, सहर वा देशको जनसङ्ख्या बढाउँछ।

एक वर्षको अवधिमा कुनै ठाउँमा जन्मने शिशुको सङ्ख्या धेरै भयो भने त्यहाँको जन्मदर उच्च छ भनिन्छ। जन्मदर उच्च भएको ठाउँमा बालबालिकाको सङ्ख्या बढी हुन्छ, त्यसैले त्यहाँ विद्यालय, खोप र पोषणको आवश्यकता पनि बढी पर्छ।

मानिस जन्मेपछि मर्छ। मानिसका जीवित क्रियाकलापको अन्त्य हुनु मृत्यु हो। रोग लागेर, दुर्घटनामा परेर, महामारीको कारण, बुढो भएर, युद्धमा परेर मानिसको मृत्यु हुन्छ। मृत्युले जनसङ्ख्या घटाउँछ।

कुनै ठाउँमा सफा खानेपानी, पोषिलो खाना, खोप र उपचारको सुविधा राम्रो भयो भने मृत्युदर घट्दै जान्छ र मानिसको आयु लामो हुन्छ। यसैले मृत्युदरको अध्ययनले त्यस ठाउँको स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ भन्ने पनि देखाउँछ।

मानिसहरू आफू जन्मेको, बसोबास गर्दै आएको स्थानबाट अर्को स्थानमा बसोबासका लागि जाने गर्छन्। कतिपय मानिसहरू स्थायी रूपले त कतिपय अस्थायी रूपले स्थान परिवर्तन गर्छन्। स्थायी रूपले सर्नेले पुरानो घरबारी बेचेर नयाँ ठाउँमा घर बनाउँछन्। अस्थायी रूपले सर्नेचाहिँ केही समय काम वा पढाइका लागि गएर फेरि फर्किन्छन्।

हाम्रो देशमा बसाइँसराइले जनसङ्ख्या वितरणमा ठुलो प्रभाव पारेको छ। पहाडी गाउँबाट तराई र सहरतिर सर्ने क्रम धेरै छ। यसरी सर्दा एउटा ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ र अर्को ठाउँको बढ्छ। देशभित्रै सर्दा देशको कुल जनसङ्ख्यामा फरक पर्दैन, तर कहाँ कति मानिस छन् भन्ने वितरणमा भने ठुलो फरक पर्छ।

जनसाङ्ख्यिकी किताबमा मात्र सीमित हुँदैन। आफ्नै टोलको तथ्याङ्क जुटाएर यसलाई आफैँ गर्न सकिन्छ। विगत छ महिनामा आफ्नो समुदायमा भएका जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइका घटनाको तथ्याङ्क सङ्कलन गरी त्यसलाई वृत्त चित्र (Pie Chart) मा देखाउनुहोस्। तल दिइएको क्रम पछ्याउनुहोस्।

• आफ्नो टोल वा वडा छान्नुहोस् र कति घरसम्मको तथ्याङ्क लिने हो, सिमाना तोक्नुहोस्।
• विगत छ महिनाको अवधि निश्चित गर्नुहोस्, जस्तै कुन महिनादेखि कुन महिनासम्म।
• घरधुरीमा गएर सोध्नुहोस् वा वडा कार्यालयको अभिलेख हेरेर जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइका घटना टिप्नुहोस्।
• तीनवटै शीर्षकको छुट्टाछुट्टै जम्मा गन्ती निकाल्नुहोस्।
• जम्मा घटनाअनुसार वृत्तलाई भाग लगाएर वृत्त चित्र (Pie Chart) बनाउनुहोस् र प्रत्येक भागमा फरक रङ र शीर्षक लेख्नुहोस्।
• कुन घटना सबैभन्दा बढी भयो र किन भयो भन्ने आफ्नो निष्कर्ष कक्षामा सुनाउनुहोस्।

यस्तो सानो अध्ययनले पनि ठुलो कुरा सिकाउँछ। आफ्नै टोलको सङ्ख्या किन बढ्यो वा किन घट्यो भन्ने आफैँले पत्ता लगाउँदा जनसाङ्ख्यिकी भनेको दुरुस्त के हो भन्ने राम्ररी बुझिन्छ।