विपद् व्यवस्थापन

वि.सं. २०७२ सालमा नेपालमा ठुलो भूकम्प गयो। धेरै घर भत्किए, मन्दिर र पुराना सम्पदा ढले, धेरै मानिसले ज्यान गुमाए र धेरै परिवार खुला ठाउँमा बस्नुपर्‍यो। बजार बन्द भए, स्कुल बन्द भए र जीवन धेरै दिनसम्म सामान्य भएन। यस्तो अवस्थालाई नै विपद् भनिन्छ। विपद् त्यो घटना हो जसले अचानक आपत्कालीन अवस्था सिर्जना गर्छ र जनधनको क्षति गराउँछ।

विपद्ले धनजनको क्षति मात्र गर्दैन। यसले मानिसको जीवनयापन र वातावरणमा पनि प्रतिकूल असर पार्छ। खेतबारी बगेपछि किसानको वर्ष भरिको अन्न जान्छ। बाटो र पुल भत्किएपछि गाउँमा औषधि र खाना पुग्दैन। रुख र जङ्गल नष्ट भएपछि त्यहाँका चराचुरुङ्गी र जनावर पनि बाँच्न सक्दैनन्। त्यसैले विपद्को असर घटना सकिएको धेरै पछिसम्म रहन्छ।

सबै विपद् एउटै किसिमले आउँदैनन्। केही विपद् प्रकृतिको आफ्नै क्रियाकलापले आउँछन्। भूकम्प त्यस्तै प्राकृतिक विपत्ति हो। अर्कातिर केही विपद् हाम्रै असावधानीले सिर्जना हुन्छन्। यसै आधारमा विपद्लाई दुई भागमा छुट्याइन्छ।

आगलागीले पनि विपद् निम्त्याउँछ। यो मानवीय असावधानीले गर्दा सिर्जना हुन्छ। भान्सामा बलेको आगो त्यत्तिकै छाडेर हिँड्नु, बिग्रिएको बिजुलीको तार प्रयोग गर्नु वा बच्चाका हातमा सलाई पर्नु जस्ता साना कुराले ठुलो आगलागी हुन्छ। यस्ता विपद्ले घर र धनजनको क्षति हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा भूकम्प, बाढीपहिरोपछि तेस्रो ठुलो विपद्को रूपमा आगलागीलाई लिइन्छ।

आगलागी हुँदा हामीले दुई काम सँगै गर्नुपर्छ। एकातिर विपद्मा परेका व्यक्ति वा मानिसलाई जोगाउनुपर्छ भने अर्कोतिर आगलागीबाट बच्ने उपाय अपनाउनुपर्छ। जोगाउने काम घटना भइसकेपछिको हो, तर बच्ने उपाय घटना हुनुअघि नै अपनाउने हो।

• (क) केटाकेटीले भेट्ने ठाउँमा सलाई लाइटर राख्नु हुँदैन।
• (ख) भान्सामा ग्याँस वा आगो बालेर लामो समय बाहिर जानु हुँदैन।
• (ग) काम सकिएपछि ग्याँस सिलिन्डर बन्द गर्नुपर्छ।
• (घ) समय समयमा विद्युतीय सामग्रीको अवस्था जाँच गरिरहनुपर्छ।

विपद्मा परेका व्यक्ति वा मानिसहरूको व्यवस्थापन कार्य महत्त्वपूर्ण हुन्छ। घटना भइसकेपछि के गर्ने भन्ने कुरा पहिल्यै थाहा भयो भने बचाउन सकिने ज्यान बच्छ।

आगलागीका कारण विपद्मा परेका व्यक्तिहरूलाई निम्नानुसारका उपायहरू अवलम्बन गरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

• (क) विपद् भएको क्षेत्रमा खोज तथा उद्धार गर्ने
• (ख) आगलागी अरू घर वा समुदायमा नफैलियोस् भनेर सतर्कता अपनाउने
• (ग) आगलागीमा परेका मानिसहरूलाई सुरक्षित ठाउँमा लैजाने
• (घ) आगलागीबाट पीडितहरूलाई समुदाय, स्थानीय सरकार आदि मिलेर राहत प्रदान गर्ने
• (ङ) आगलागीबाट भएको क्षतिलाई मूल्याङ्कन गर्ने
• (च) आगलागी पीडित व्यक्तिलाई पुनर्स्थापित गर्ने

आगो घरमा मात्र लाग्दैन। सुक्खा याममा वनजङ्गलमा पनि आगो लाग्छ र त्यो कोसौँ टाढासम्म फैलिन्छ।

मानिसहरूको असावधानीले यस्तो विपद् आउँछ। तर कहिलेकाहीँ जानाजान आगो लगाउने गरेको पनि पाइन्छ। त्यसैले गर्दा अधिकांश डढेलो लाग्ने काम मानिसहरूका कारणले हुन्छ। नेपालमा डढेलो डरलाग्दो विपद् मानिन्छ। हाम्रो देशको वनक्षेत्रमा लाग्ने डढेलाले बिरुवा र जनावर मात्र हैन मानवीय क्षति पनि पुर्‍याउने गरेको पाइन्छ। यसले गर्दा जङ्गल नजिकका बस्तीहरू र जङ्गली जनावर पनि जोखिममा पर्दछन्।

त्यसैले डढेलो नियन्त्रणमा हामी सबैले ध्यान दिनु आवश्यक छ। डढेलो लाग्ने समयमा वन क्षेत्रमा बढी निगरानी बढाउने, चुरोट, बिँडी खाएर त्यतिकै फ्याँक्ने जस्ता कार्यलाई नियन्त्रण गर्ने, अग्नी रेखाहरू निर्माण गर्ने गर्नाले डढेलाबाट हुने विपद् नियन्त्रण गर्न सकिन्छ।

बाढी भनेको नदी खोला आदिको जल सतह वा पानीमा हुने वृद्धिले गर्दा नदी वरिपरिको भागमा कटान हुनु हो। यसरी कटान हुँदा नदीले रुखबिरुवा आदि बगाउँछ। घरखेत तथा अन्य संरचना बगाउँछ। धनजनको क्षति हुन्छ।

वर्षा अत्यधिक हुँदा पहाडको भिरालो भाग धसिने, डाँडाहरू बग्ने आदि गतिविधिलाई पहिरो भनिन्छ। बाढीपहिरोले गर्दा धनजनको क्षति हुन्छ। पूर्वाधारहरू भत्किन्छन्। त्यसैले यो जटिल प्राकृतिक विपत्ति हो।

यसको रोकथाम गर्न वृक्षरोपण गर्ने, निर्माण कार्य वैज्ञानिक ढङ्गले गर्ने, नदी किनारबाट नजिकै संरचनाहरू नबनाउने, तटबन्ध निर्माण गर्ने जस्ता पूर्वसावधानी अपनाउन सकिन्छ।

विद्यालय गाउँको सबैभन्दा भरपर्दो ठाउँ हो। यहाँ विद्यार्थी, शिक्षक र अभिभावक सबै भेला हुन्छन्। त्यसैले विपद्को तयारीमा विद्यालयको भूमिका ठुलो हुन्छ।

• (क) प्राकृतिक विपद् सम्बन्धमा विद्यार्थीहरूबिच जानकारीमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• (ख) विद्यालयले विपद्को जोखिम कम गर्ने उपायहरूका सम्बन्धमा अभिभावक, विद्यार्थीको भेला छलफलद्वारा सचेत गराउनुपर्छ।
• (ग) विद्यालयले वृक्षरोपण र वनजङ्गल संरक्षणका सम्बन्धमा भेला छलफलका माध्यमबाट सचेतना वृद्धि गर्नुपर्दछ।
• (घ) विपद जोखिम न्यूनीकरणका उपायहरूका सम्बन्धमा छलफल, बहस र र्‍यालीको आयोजना गर्नुपर्दछ।
• (ङ) विपद्का कारण र त्यसका असरका बारेमा छलफल गरी समुदायलाई सचेत गराउनुपर्दछ।
• (च) विपद्मा परेका मानिसलाई विद्यालयमा बस्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
• (छ) विद्यालय आसपासका क्षेत्रहरूमा विपद् जोखिमका क्षेत्रहरू पहिचान गर्ने, त्यस्ता क्षेत्रमा आउजाउ नियन्त्रण गर्नुपर्दछ।

विपद् आउँदा सबैभन्दा पहिले पुग्ने भनेको छिमेकी नै हो। प्रहरी, सेना वा सरकारी टोली पुग्नुभन्दा अगाडि नै समुदायले उद्धार सुरु गरिसकेको हुन्छ। त्यसैले समुदाय सङ्गठित र सचेत भयो भने क्षति धेरै घट्छ।

• (क) विपद् आउन सक्ने कारण र असरका बारेमा समुदायमा छलफल गर्नुपर्दछ।
• (ख) स्थानीय वनजङ्गल संरक्षण गर्नुपर्दछ।
• (ग) वनजङ्गल फँडानीको नियन्त्रण गर्नुपर्दछ।
• (घ) नदी किनारमा तटबन्ध निर्माण गर्नुपर्दछ।
• (ङ) पहिरो जाने ठाउँमा वृक्षरोपण गर्नुपर्दछ।
• (च) विपद्का सम्भावित क्षेत्रहरू पहिचान गरी छलफल गर्नुपर्दछ।
• (छ) विपद्मा परेकालाई उद्धार र सहयोग गर्नुपर्दछ।
• (ज) बस्ती विकासमा स्थानीय तहसँग मिलेर काम गर्नुपर्दछ।

• प्राकृतिक र गैरप्राकृतिक विपद्को छुट्टाछुट्टै सूची बनाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• विपद् व्यवस्थापनमा क्षति न्यूनीकरणका उपाय, विपद्को समयमा गरिने कार्य र विपद्पछि गरिने कार्यबारे शिक्षकको सहायताले छलफल गर्नुहोस्। यसका लागि हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा पहिरो तथा तराई क्षेत्रमा बाढीलाई विपद्का रूपमा लिन सकिन्छ। प्राप्त निष्कर्ष समूहको नेताले कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• प्रत्येक वर्ष आगलागी, डढेलो र अन्य विपद्बाट थुप्रै जनधनको क्षति हुने गरेको समाचार सुनिन्छ। यस्ता विषयसँग सम्बन्धित समाचार सङ्कलन गरेर कक्षाकोठाको बुलेटिन बोर्डमा टाँस्नुहोस्।
• तपाईँको समुदायमा के कस्ता विपद्हरू आउने गरेका छन् ? ती विपद्को व्यवस्थापनमा स्थानीय निकाय (वडा, गाउँ, नगर, उपमहानगर, महानगर) ले गरेका गतिविधि खोजी गर्नुहोस् र प्राप्त विवरणलाई अनुच्छेदका रूपमा लेखी कक्षामा सुनाउनुहोस्।