पृथ्वीको परिचय

रात परेपछि आकाशतिर हेर्दा टल्किएका असङ्ख्य तारा देखिन्छन्। ब्रह्माण्डमा त्यस्ता असङ्ख्य तारा, ग्रह, उपग्रह र उल्का पिण्ड, धुलकण र ग्याँसहरू रहेका छन्। तीमध्ये सूर्य, पृथ्वीसहित अन्य ग्रह र उपग्रहहरू एउटै समूहमा पर्छन्। यही समूहलाई सौर्यमण्डल वा सूर्यको परिवार भनिन्छ। हाम्रो पृथ्वी यही परिवारको एउटा ग्रह हो। सूर्य यस परिवारको बिचमा छ र बाँकी सबै त्यसकै वरिपरि घुमिरहेका छन्।

करिब ४.५ अरब वर्ष पहिला पृथ्वीको उत्पत्ति भएको अनुमान छ। पृथ्वीको उत्पत्तिसम्बन्धी वैज्ञानिकहरूका विभिन्न मत छन्। सबैले एउटै कुरा भन्दैनन्, किनभने त्यति पुरानो घटना कसैले आँखाले देखेको होइन। तीमध्ये कुनै एक मतअनुसार पृथ्वी यसरी बनेको मानिन्छ।

• सुरुमा सौर्य परिवार धुलो र ग्याँसको बादल मात्र थियो।
• गुरुत्व बलले गर्दा त्यो धुलो एकै ठाउँमा थुप्रिँदै गयो।
• थुप्रिएर बनेको त्यो पिण्ड आफैँ घुम्न थाल्यो।
• त्यही पिण्ड पछि सूर्यमा परिणत भयो।
• सूर्यको जन्म भएपछि हलुका ग्याँसहरू सौर्य वायुले गर्दा टाढा टाढा पुगे।
• तिनै कणहरू थुप्रिएर ग्रह, उपग्रह र पिण्डहरू बन्दै गए।
• पृथ्वी पनि तिनै गह्रौँ तथा हलुका पदार्थहरू मिलेर निर्माण भयो।

पृथ्वीको कुल क्षेत्रफल करिब ५० करोड ९७ लाख वर्ग किलोमिटर छ। यो सबै भाग सुक्खा जमिन भने होइन। यसको धेरै भाग समुद्र, महासागर, ताल र नदीले ओगटेको छ। बाँकी थोरै भागमा मात्र महादेश, टापु र हामी बस्ने जमिन पर्छ। पृथ्वीको बाहिरी भागमा वायुमण्डल छ, अर्थात् पृथ्वीलाई चारैतिरबाट हावाको बाक्लो घेराले छोपेको छ।

पृथ्वीको आकार झन्डै झन्डै गोलो छ। अर्थात् दुवै ध्रुवीय भाग थेप्चो र बिचको भाग फुकेको सुन्तलाको दाना जस्तो छ। यसलाई पूरै गोलो भन्न मिल्दैन, त्यसैले झन्डै गोलो भनिएको हो। पृथ्वीको यही आकारलाई सानो रूपमा बनाइएको नमुनालाई ग्लोब भनिन्छ, र ग्लोब घुमाएर हेर्दा पृथ्वीको वास्तविक आकार सजिलै बुझिन्छ।

पृथ्वीको आकारका विषयमा प्रमाणित गर्ने तथ्यहरू यी हुन्।

• (क) अन्तरिक्षबाट खिचिएका तस्बिरहरूमा पनि पृथ्वी गोलो देखिनु।
• (ख) अन्य ग्रह, उपग्रह सबै गोला हुनु।
• (ग) कुनै निश्चित स्थानबाट पूर्व वा पश्चिम जाँदा घुमेर फेरि त्यही ठाउँमा आइपुग्नु।
• (घ) पृथ्वीलाई चारैतिरबाट वायुमण्डलले घेरिएको हुनु।

पृथ्वी गोलाकार भएकाले हाम्रो दैनिक जीवनमा केही कुरा यसरी हुन्छन्।

• (क) पृथ्वी गोलाकार हुनाले सूर्य उदाउँदा आधा भागमा सूर्यको किरण पर्दछ तर आधा भागमा पर्दैन। दिन र रात हुनुको कारण पृथ्वी गोलाकार हुनु हो।
• (ख) हामी उत्तर वा दक्षिणतिर जाँदा पहिले देखिएका ताराहरू बिलाउँदै गएर नयाँ ताराहरू देखिनु पनि पृथ्वी गोलाकार हुनुको कारणले गर्दा हो।
• (ग) उचाइतिर जाँदा टाढा टाढाका वस्तुहरू देखिनु पनि पृथ्वी गोलाकार हुनाले हो।
• (घ) ध्रुवीय भागमा बढी र भूमध्यरेखीय भागमा कम गुरुत्वाकर्षण हुन्छ। यसले गर्दा वस्तुको तौल ध्रुवमा धेरै र भूमध्य रेखामा कम हुन्छ।

पृथ्वीको उत्तरको बिन्दुलाई उत्तरी ध्रुव र दक्षिणको बिन्दुलाई दक्षिणी ध्रुव भनिन्छ। यी दुई ध्रुवको ठिक बिचमा पर्ने गरी खिचिएको रेखालाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। यो रेखादेखि उत्तरको आधा भागलाई उत्तरी गोलार्ध र दक्षिणको आधा भागलाई दक्षिणी गोलार्ध भनिन्छ। नेपाल उत्तरी गोलार्धमा पर्छ।

पृथ्वीलाई अर्को तरिकाले पनि दुई भाग पार्न सकिन्छ। बेलायतको लन्डनस्थित ग्रिनबिच भन्ने ठाउँमा पर्ने गरी गोलो पृथ्वीलाई आधा पार्ने गरी उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवसम्म जोड्ने ठाडो रेखालाई प्रधान मध्याह्न रेखा भनिन्छ। सो रेखादेखि पूर्वतर्फको आधा भागलाई पूर्वी गोलार्ध र पश्चिमतर्फको आधा भागलाई पश्चिमी गोलार्ध भनिन्छ।

पृथ्वी बाहिरबाट हेर्दा ढुङ्गा र माटोको ठोस गोलो देखिन्छ, तर भित्र सबै ठाउँमा उस्तै छैन। पृथ्वीको आन्तरिक संरचना हामीले उसिनेको अन्डासँग तुलना गरेर हेर्न सक्छौँ। अन्डाको कडा बाहिरी भाग पृथ्वीको बाह्य सतह, सेतो भाग मध्य मण्डल वा मध्यवर्ती तह र पहेँलो भाग केन्द्र मण्डल मानेर व्याख्या गर्न सकिन्छ।

पृथ्वी एकै ठाउँमा अडिएर बसेको छैन। यो आफ्नो मेरुदण्डमा घुम्दै गरेर सूर्यलाई पनि फन्को लगाउँछ। पृथ्वीको मेरुदण्डलाई अक्ष भनिन्छ। पृथ्वीले सूर्यलाई फन्को मार्ने बाटालाई पृथ्वीको कक्ष भनिन्छ। पृथ्वीले अक्ष र कक्षमा घुमेर आफ्नो दैनिक र वार्षिक गति देखाउँछ। यी दुई गति एकैचोटि चलिरहेका हुन्छन्।

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतर्फ फन्को मार्छ। हामीले बिहान पूर्वमा देखेको सूर्यलाई त्यही ठाउँमा देख्नलाई २४ घण्टाको समय पर्खनुपर्छ। यसको अर्थ पृथ्वीलाई आफ्नो अक्षमा एक फन्को घुम्न २४ घण्टा लाग्छ। यसलाई हामी दैनिक गति अर्थात् परिभ्रमण (Rotation) पनि भन्छौँ।

पृथ्वी गोलो भएका कारण यसको आधा भागमा उज्यालो र आधा भागमा अँध्यारो देखिन्छ। हामी उज्यालालाई दिन र अँध्यारोलाई रात भन्छौँ। उज्यालो दिन र अँध्यारो रात दुवै गरेर २४ घण्टाको एक दिन हुन्छ। पृथ्वी घुमिरहेकाले जुन भाग अहिले उज्यालोमा छ, त्यही भाग केही घण्टापछि अँध्यारोमा पुग्छ।

पृथ्वी अन्डा आकारजस्तो बाटो हुँदै सूर्यको वरिपरि घुम्छ। पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि घुम्ने गतिलाई परिक्रमण (Revolution) भनिन्छ। पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि एक चक्कर लगाउन ३६५ दिन ६ घण्टा वा एक वर्ष लगाउँछ। त्यसैले यसलाई वार्षिक गति भनिएको हो। यही परिक्रमण गतिका कारण हरेक वर्षमा जाडो, गर्मी, हिउँद, वर्षा आदि क्रमश: आइरहेको अनुभव हामीले गरेका हुन्छौँ।

दिन र रात कसरी हुन्छ भन्ने कुरा कक्षामै देखाउन सकिन्छ। कक्षामा भएको ग्लोब घुमाउँदै झ्यालबाट आउने उज्यालामा फर्काएर वा टर्चलाइटको प्रकाश दिएर यो काम गर्न सकिन्छ।

• कक्षाको ग्लोबलाई टेबुलमा राख्नुहोस् र कोठाको पर्दा तान्नुहोस्।
• ग्लोबलाई झ्यालबाट आउने उज्यालोतर्फ फर्काउनुहोस्, वा एउटा साथीलाई टर्चलाइटको प्रकाश ग्लोबमा पार्न लगाउनुहोस्।
• ग्लोबको कति भागमा उज्यालो परेको छ र कति भाग अँध्यारो छ, ध्यान दिएर हेर्नुहोस्।
• अब ग्लोबलाई बिस्तारै पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुमाउनुहोस्।
• नेपाल परेको ठाउँ उज्यालोबाट अँध्यारोतिर र फेरि अँध्यारोबाट उज्यालोतिर पुगेको हेर्नुहोस्।
• आफूले देखेको कुरा कापीमा दुई तीन वाक्यमा लेख्नुहोस्।

यसबाहेक तल दिइएका काम पनि गर्नुहोस्।

• पृथ्वीको उत्पत्तिसम्बन्धी कुनै एक सिद्धान्त खोजी गरी लेख्नुहोस्।
• पृथ्वीको आन्तरिक संरचनालाई उसिनेको अन्डासँग कसरी तुलना गर्न सकिन्छ, जोडीमा छलफल गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• माटो वा अन्य पदार्थको प्रयोग गरी समूहमा पृथ्वीको आन्तरिक संरचनाको नमुना तयार पार्नुहोस्।