पृथ्वीको बाहिरी तहको बनोट

पृथ्वी भित्रदेखि बाहिरसम्म फरक फरक तहमा बाँडिएको छ । हामी जुन तहमा उभिन्छौँ, हिँड्छौँ, खेती गर्छौँ र सास फेर्छौँ, त्यो पृथ्वीको सबैभन्दा बाहिरी तह हो । यसैलाई बाहिरी खोल पनि भनिन्छ । यो बाहिरी तहमा तीनओटा कुरा छन् । पहिलो जमिन, दोस्रो पानी र तेस्रो हावा । जमिनको भागलाई स्थल भूखण्ड भनिन्छ, पानीले ढाकेको भागलाई जलमण्डल भनिन्छ र हावापानीको भागलाई वायुमण्डल भनिन्छ । यी तीनओटै मिलेर मात्र पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको हो ।

जमिनको यो भाग एउटै टुक्रामा छैन । यो विभिन्न ठुला ठुला टुक्रामा विभाजित छ । यिनै ठुला जमिनका भूभागलाई नै महादेश भनिन्छ । पृथ्वीको सम्पूर्ण स्थलीय भागलाई ओगट्ने गरी सातओटा महादेशको नामकरण गरिएको छ ।

सातओटा महादेश यी हुन् : एसिया, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, युरोप, अस्ट्रेलिया र अन्टार्कटिका । क्षेत्रफलका हिसाबले यिनको ठुलो सानो क्रम फरक फरक छ, र प्रत्येक महादेशभित्र पर्ने राष्ट्रको सङ्ख्या पनि फरक छ ।

एसिया महादेश क्षेत्रफलका हिसाबले विश्वको सबैभन्दा ठुलो महादेश हो । यसको अधिकांश भूभाग उत्तरी गोलार्धमा पर्दछ । यसले विश्वको कुल भूभागको २९.४% भूभाग ओगटेको छ । यसलाई विषमताको महादेश भनिन्छ, किनभने यहाँ अग्लो र होचो, चिसो र तातो सबै किसिमको भूभाग भेटिन्छ । यस महादेशअन्तर्गत ५१ ओटा देशहरू छन् । संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो सगरमाथा यसै महादेशमा पर्दछ, र होचो भाग मृतसागरको किनारी भाग पनि यसैभित्र पर्दछ । नेपाल पनि यही महादेशमा पर्ने देश हो ।

अफ्रिका महादेश क्षेत्रफलको हिसाबले दोस्रो ठुलो महादेश हो । यो महादेशलाई भूमध्यरेखाले झन्डै बिचबाट काटेको छ, त्यसैले यहाँको धेरै भाग वर्षभरि नै तातो रहन्छ । यसले विश्वको कुल भूभागको करिब २०.२% भूभाग ओगटेको छ । अफ्रिका महादेशमा ५४ ओटा देशहरू छन्, जुन कुनै पनि महादेशमध्ये सबैभन्दा बढी हो ।

क्षेत्रफलका हिसाबले विश्वको तेस्रो ठुलो महादेश उत्तर अमेरिका हो । यस महादेशले विश्वको कुल भूभागको १६.९% क्षेत्रफल ओगटेको छ । यस महादेशअन्तर्गत २३ ओटा राष्ट्रहरू पर्दछन् ।

क्षेत्रफलका हिसाबले दक्षिण अमेरिका चौथो ठुलो महादेश हो । यो महादेश पश्चिमी गोलार्धमा पर्दछ । यसले विश्वको भूभागको करिब ११.७% भूभाग ओगटेको छ । संसारको सबैभन्दा लामो पर्वत श्रेणी एन्डिज यही महादेशमा पर्दछ । यस महादेशअन्तर्गत १२ ओटा राष्ट्रहरू पर्दछन् ।

युरोप महादेश दोस्रो सानो महादेश हो । यो महादेशको पुरै भूभाग उत्तरी गोलार्धमा पर्दछ । यो महादेशको लामो सिमाना एसिया महादेशसँग जोडिएको छ, त्यसैले यी दुई महादेश जमिनबाटै एकआपसमा जोडिएका छन् । यस महादेशले विश्वको कुल भूभागको करिब ७% भूभाग ओगटेको छ । यो महादेशअन्तर्गत ४४ ओटा राष्ट्रहरू पर्दछन् ।

अस्ट्रेलिया महादेश क्षेत्रफलका आधारमा विश्वको सबैभन्दा सानो महादेश हो । यसले विश्वको कुल भूभागको करिब ५.९% भूभाग ओगटेको छ । यो महादेश दक्षिणी गोलार्धमा पर्दछ । यो महादेशको खोजी क्याप्टेन कुकले गरेका हुन् । यस महादेशअन्तर्गत १४ ओटा राष्ट्रहरू पर्दछन् ।

क्षेत्रफलका आधारमा अन्टार्कटिका पाँचौँ ठुलो महादेश हो । यसले विश्वको कुल भूभागको करिब ८.९५% भूभाग ओगटेको छ । यो महादेश सबैभन्दा पछि पत्ता लागेको हो । यहाँ मानव बसोबास छैन । वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि यो महादेश महत्त्वपूर्ण मानिन्छ, त्यसैले विभिन्न देशका वैज्ञानिकहरू यहाँ अनुसन्धान केन्द्र बनाएर बस्ने गर्दछन् ।

जलमण्डलअन्तर्गत महासागर, सागर, नदीनाला, खोला, ताल आदि पर्दछन् । दक्षिणी गोलार्धमा बढी पानी पाइने हुनाले यसलाई जल गोलार्ध पनि भनिन्छ । जलमण्डलका ठुला भागलाई महासागरको नामकरण गरिएको छ ।

प्रशान्त महासागर विश्वको सबैभन्दा ठुलो र गहिरो महासागर हो । यस महासागरले पृथ्वीको जलमण्डलको करिब ४९.९% भाग ओगटेको छ । यस महासागरको औसत गहिराइ ४३०० मिटर छ । यस महासागरको सबैभन्दा गहिरो भाग मरियाना ट्रेन्च हो ।

आन्ध्र महासागर दोस्रो ठुलो महासागर हो । यसले सम्पूर्ण जलमण्डलको करिब २५.७% भाग ओगटेको छ । यसको औसत गहिराइ करिब ३७०० मि. छ । यो महासागर व्यापार तथा वाणिज्यका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

हिन्द महासागरले कुल जलमण्डलको २०.५% भाग ओगटेको छ । यस महासागरको औसत गहिराइ ३९०० मि. छ । यस महासागरबाट मनसुनी वायु चलेर वर्षा हुने हुनाले यसलाई मनसुनी महासागर पनि भनिन्छ । नेपालमा पर्ने असार साउनको झरी पनि यही महासागरबाट आउने वायुले ल्याउने हो ।

सुमेरु महासागर उत्तरी ध्रुवको नजिक गोलाकार आकृतिमा फैलिएको छ । यस महासागरले कुल जलमण्डलको करिब ४% भाग ओगटेको छ । यस महासागरको औसत गहिराइ ९८७ मिटर छ ।

कुमेरु महासागरले अन्टार्कटिका महादेशलाई घेरेको छ । यो महासागर २ करोड ५२ लाख २८ हजार व.कि.मि. मा फैलिएको छ । यस महासागरको औसत गहिराइ २४०० मि. जति छ । यस महासागरले कुल जलमण्डलको ७% भाग ओगटेको छ ।

जलमण्डलमा महासागर मात्र पर्दैनन् । यी महासागरबाहेक भूमध्यसागर, क्यास्पियन सागर, लाल सागर पनि जलमण्डलमा पर्दछ । यसै गरी अमेजन, नाइल, ह्वाङ्हो, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र आदि नदी जलमण्डलका उदाहरण हुन् । ग्रेटलेक, बैकाल ताल, रारा ताल पनि जलमण्डलमा नै पर्दछन् । यसबाट थाहा हुन्छ, हाम्रै देशभित्रको रारा ताल पनि पृथ्वीको जलमण्डलकै एउटा भाग हो ।

वायुमण्डल पनि जलमण्डल र स्थलमण्डल जस्तै पृथ्वीको बनोटअन्तर्गत पर्दछ । गुरुत्वाकर्षण शक्तिका कारण वायुमण्डलले पृथ्वीमा चारैतिरबाट दबाब दिइरहेको हुन्छ । यही वायुमण्डल हुनाले पृथ्वीमा जीवजन्तु र वनस्पति पाइएको हो । वायुमण्डलमा विभिन्न ग्याँसहरू, जलवाष्प र धुलोका कणहरू छन् ।

वायुमण्डलमा धेरै प्रकारका ग्याँसहरू पाइन्छन्, जसमा नाइट्रोजन र अक्सिजनको मात्रा ९९ प्रतिशत छ भने अरू ग्याँसहरू एक प्रतिशत मात्र छन् ।

वायुमण्डलमा बन्ने बादल, वर्षा, तुसारो, असिना, शीत सबै जलवाष्पबाट निर्माण हुन्छन् । त्यसैले हिउँदमा बिहान घाँसमा देखिने शीत होस् या असारको वर्षा, दुवैको सुरुवात जलवाष्प नै हो ।

वायुमण्डल समुद्र सतहदेखि हजारौँ किलोमिटर माथिसम्म फैलिएको अनुमान गरिन्छ । वायुमण्डलको ९९% वायु र यसका गतिविधि २९ कि.मि. माथिसम्म सक्रिय हुन्छन् । कार्बनडाइअक्साइड, नाइट्रोजन र अक्सिजन जस्ता ग्याँस तल्लो तहमा र आर्गन, हिलियम, नियोन, क्रिस्टोन जस्ता ग्याँसहरू वायुमण्डलको माथिल्लो तहमा हुन्छन् । यसैले तल्लो तह नै जीवजन्तुका लागि सबैभन्दा उपयोगी तह हो ।

पढेको कुरा आफैँ खोजेर हेर्दा राम्ररी बस्छ । तल दिइएका काम गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

• महासागर र सागरहरू कसरी बने होलान् ? विभिन्न स्रोतहरू प्रयोग गरेर खोज्नुहोस् र प्राप्त विवरणलाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• पृथ्वीसम्बन्धी भिडियो वा अन्य सामग्री खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• विश्वको नक्सामा सातओटा महादेशको अवस्थिति र भौगोलिक तथ्यहरू खोजेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• पाँचओटा महासागरसँग सम्बन्धित फैलावट, गहिराइ र क्षेत्रफल जस्ता कुराहरू खोज्नुहोस् र प्राप्त विवरणलाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।