प्राकृतिक वनस्पति

नेपालमा पाइने रुखबिरुवा, घाँसपात र जडीबुटीलाई नेपालका वनस्पति भनिन्छ । कुनै ठाउँमा साल र सिसौका ठूला रुख उभिएका हुन्छन्, कुनै ठाउँमा सल्लो र देवदार देखिन्छन्, त हिमालको फेदीमा घाँस र बुकीफूल मात्र देखिन्छ । एउटै देशभित्र यत्रो फरक किन ? कारण सजिलो छ । वनस्पतिलाई भौगोलिक स्वरूप, हावापानी, माटो आदिले प्रभाव पार्दछ ।

नेपालको भूबनोट दक्षिणबाट उत्तरतिर उकालो लाग्दै जान्छ । तराईको समथर भूमिदेखि हिमालको टुप्पोसम्म पुग्दा उचाइ बढ्छ, हावापानी चिसो हुँदै जान्छ र माटोको बनोट पनि फेरिन्छ । जुन बिरुवा तराईको गर्मीमा हुर्किन्छ, त्यही बिरुवा तीन हजार मिटरको चिसोमा बाँच्न सक्दैन । त्यसैले उचाइअनुसार वनस्पति पनि फेरिँदै जान्छ ।

वनजङ्गल हाम्रो जीवनसँग सिधै जोडिएको छ । वनजङ्गलले हामीलाई अक्सिजन दिन्छ र हामीले फालेको कार्बन डाइअक्साइड आफूले ग्रहण गर्दछ । रुखका जराले माटो समातेर राख्ने हुनाले पहिरो र भूक्षय नियन्त्रणमा वनको ठूलो भूमिका हुन्छ । उद्योगका लागि चाहिने कच्चा पदार्थहरू हामीले जङ्गलबाट नै प्राप्त गर्दछौँ । यसबाहेक दाउरा, घाँस, फल र जडीबुटी पनि जङ्गलबाटै पाइन्छ ।

• वनजङ्गलले हामीलाई सास फेर्न चाहिने अक्सिजन दिन्छ ।
• हामीले फालेको कार्बन डाइअक्साइड वनजङ्गलले ग्रहण गर्दछ ।
• रुखका जराले माटो बाँधेर राख्ने हुनाले भूक्षय नियन्त्रण हुन्छ ।
• उद्योगका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थ जङ्गलबाट प्राप्त हुन्छ ।
• दाउरा, घाँस, फलफूल र जडीबुटी जङ्गलबाट पाइन्छ ।
• वन्यजन्तुहरूले बस्ने बासस्थान जङ्गलले नै दिन्छ ।

उचाइका आधारमा नेपालको वनस्पतिलाई पाँच भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ । तल्लो भागबाट माथितिर एक एक गरी चिनौँ ।

यो जङ्गल १२०० मि. सम्मको उचाइमा फैलिएको छ । तराई, भित्री मधेस र चुरे क्षेत्रमा यही जङ्गल पाइन्छ । यहाँ गर्मी बढी हुन्छ र वर्षा पनि प्रशस्त हुन्छ, त्यसैले रुखहरू ठूला र बाक्ला हुन्छन् ।

• तराई, भित्री मधेस र चुरे क्षेत्रमा पाइन्छ ।
• घना जङ्गल हुन्छ ।
• रुखहरू अग्ला र कडा जातका हुन्छन् ।
• घाँस र लहराको झाडी हुन्छन् ।

यस क्षेत्रमा साल, सिसौ, खयर, आँप, सिमल आदि पाइन्छन् । वन्यजन्तुमा पाटे बाघ, भालु, गैँडा, मृग, हात्ती आदि पाइन्छन् । घर बनाउन र फर्निचर बनाउन प्रयोग हुने बलियो काठ प्रायः यही क्षेत्रबाट आउँछ ।

१२०० मि. देखि २१०० मि. सम्मको उचाइमा यो जङ्गल पाइन्छ । चुरे पहाडको माथिल्लो भाग र महाभारत श्रेणीको तल्लो भागमा यसको फैलावट छ । यहाँको खास पहिचान भनेको हिउँदमा पात झर्ने रुखहरू हुन् ।

• चुरे पहाडको माथिल्लो भाग र महाभारत श्रेणीको तल्लो भागमा पाइन्छ ।
• हिउँदमा बोटबिरुवाको पात झर्ने हुन्छन् ।
• नरम जातका रुखहरू पाइन्छन् ।
• बोटबिरुवामा प्रशस्त हाँगाबिङ्गा हुन्छन् ।

यहाँ चिलाउने, मौवा, वर, पिपल, कटुस, ओखर, बाँस, सिरिस, गुराँस र केही उचाइमा सल्लो, चाँप, देवदार आदि पाइन्छन् । वन्यजन्तुमा बाघ, चितुवा, बदेल, मृग, हरिण आदि पाइन्छन् ।

२१०० मि. देखि ३३०० मि. सम्मको उचाइमा कोणधारी जङ्गल पाइन्छ । यहाँ जाडो निकै बढी हुन्छ । यस्तो चिसोमा फराकिला पातले हिउँ थाम्न सक्दैनन्, त्यसैले यहाँका पातहरू सियो जस्ता चुच्चा हुन्छन् र हिउँ चिप्लिएर खस्छ ।

• कोणधारी वनस्पति पाइन्छ ।
• पातहरू सियो जस्ता चुच्चो भएका हुन्छन् ।
• सदावाहर वनस्पतिहरू पाइन्छ ।
• नरम काठका रुखहरू पाइन्छ ।

यस क्षेत्रमा वेत, बाँस, भोजपत्र, उत्तिस, धुपी, सल्लो, निगालो आदि पाइन्छन् । वन्यजन्तुमा भालु, बँदेल, कस्तूरी, मृग, हरिण, नाउर, घोरल, च्याखुरा आदि पाइन्छन् ।

३३०० मि. देखि ५००० मि. सम्मको उचाइमा लेकाली वनस्पति पाइन्छ । यसलाई घाँसे मैदान पनि भनिन्छ । यति माथि चिसो र हावाको बेग यस्तो हुन्छ कि ठूला रुख हुर्किन सक्दैनन्, तर घाँस र साना बुट्यानले भने जमिन ढाकेको हुन्छ ।

• उच्च पहाडी प्रदेशमा पाइने वनस्पति हो ।
• बोटबिरुवा नउम्रने हुन्छन् ।
• प्रशस्त घाँस पाइन्छन् ।
• प्रशस्त हिमाली जडीबुटीहरू पाइन्छन् ।

यहाँ गुराँस, निगालो, बुकीफूल र जडीबुटीहरू पाइन्छन् । वन्यजन्तुमा हाब्रे, डाँफे, मुनाल, हिउँ चितुवा, चौँरीगाई आदि पाइन्छन् । गर्मी याममा गोठालाहरू भेडा, बाख्रा र चौँरी लिएर यिनै घाँसे मैदानमा चराउन जान्छन् ।

५००० मि भन्दा माथिको भागमा हिमाली वा टुन्ड्रा वनस्पति पाइन्छ । यहाँ वर्षभरि जस्तो हिउँले ढाकिएको हुन्छ । यस क्षेत्रको तल्ला भागमा फूलहरू र वन औषधीहरू पाइन्छन् । माथिल्लो भागमा ढुङ्गा र हिउँमा टाँसिने काई, झ्याउँ र लेउ मात्र पाइन्छन् ।

यहाँ काई, लेउ, बुकीफूल र जडीबुटीहरू पाइन्छन् । वन्यजन्तुमा हिउँ चितुवा र हिमाली मृग आदि पाइन्छन् । वनस्पति थोरै भए पनि यहाँका जडीबुटी निकै बहुमूल्य मानिन्छन् ।

पाँचै क्षेत्रलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा उचाइ र वन्यजन्तुको सम्बन्ध छिटो सम्झिन सकिन्छ ।

आफू बसेको ठाउँ कुन उचाइमा पर्छ र त्यहाँ कस्ता रुखबिरुवा छन् भनी हेर्दा यो पाठ आफ्नै आँगनमा भेटिन्छ । वन काटिँदै जाँदा माटो बग्छ, पानीका मुहान सुक्छन् र वन्यजन्तुको बासस्थान हराउँछ । त्यसैले वन संरक्षण सबैको काम हो । सामुदायिक वन बनाउने, बिरुवा रोप्ने, डढेलो नलगाउने र चोरी कटानी रोक्ने काममा सहभागी हुनु नै संरक्षणको सुरुवात हो ।

• नेपालको नक्सामा नेपालमा पाइने वनस्पति देखाउने ।
• आफ्नो स्थानीय ठाउँमा पाइने वनस्पतिका विशेषताहरू खोजी गरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्ने ।
• वन सम्पदाको महत्त्व समावेश गरी संवादको नमुना तयार पारेर जोडी जोडीमा रही साथीहरूसँग संवाद गर्ने ।
• नेपालमा वनसम्पदाको महत्त्व, वर्तमान अवस्था, वन विनाशका कारणहरू र वन संरक्षण गर्दा हुने फाइदाहरू खोजेर विवरण तयार गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्ने ।