प्राकृतिक सम्पदा र मानव सम्बन्ध

बिहान उठेर धारामा हात धुनेदेखि राति भात खाएर सुत्नेसम्म हामी प्रकृतिकै भर पर्छौँ। धारामा आउने पानी कुनै न कुनै मुहान, खोला वा तालबाट आएको हुन्छ। भात पकाउने दाउरा जङ्गलबाट आउँछ। थालमा पर्ने भात माटो, पानी र घामको मिलनले फलेको हो। प्रकृतिले आफैँ दिएका यी उपयोगी साधनलाई प्राकृतिक सम्पदा भनिन्छ।

नेपालको प्राकृतिक स्वरूप निकै विविध छ। उत्तरमा हिउँले ढाकिएका हिमाल छन्, बिचमा पहाड र उपत्यका छन् र दक्षिणमा समथर तराई छ। यही स्वरूपले हावापानी फरक बनाएको छ, हावापानीले नदीनाला र वनस्पतिलाई फरक बनाएको छ र यी सबैले मिलेर मानिसको जीवन चलाइरहेका छन्। मानिसले पनि यिनलाई प्रयोग गर्छ र प्रभाव पार्छ। यसरी प्राकृतिक सम्पदा र मानव जीवनबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको छ।

नदीनाला, ताल र मानव जीवनबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ। मानिसलाई दिनहुँ चाहिने पानी नदी, ताल र त्यहीँबाट निस्केका कुला र मुहानबाट प्राप्त हुन्छ। खानेपानीको आपूर्ति नदी र तालबाटै गरिन्छ।

• खाना पकाउन चाहिने पानी नदीनाला र तालबाट प्राप्त हुन्छ।
• लुगा धुन र नुहाउन उही पानी प्रयोग हुन्छ।
• खेतबारीमा सिँचाइ गर्न कुला र नहर बनाएर नदीको पानी पुर्‍याइन्छ।
• पशुपन्छीलाई पानी खुवाउन पनि यिनै स्रोत काम लाग्छन्।

पानी नजिक भएपछि जीवन सजिलो हुन्छ। त्यसैले नदीनाला, ताल आदि पानीका स्रोत भएका क्षेत्र वरिपरि घना मानव बसोबास रहेको पाइन्छ। नेपालका थुप्रै ठुला सहरहरू पनि नदी किनारमा नै अवस्थित भएका पाइन्छन्।

नदी र तालले पानी मात्र दिँदैनन्, तिनले मानिसलाई काम र आम्दानी पनि दिन्छन्। कतिपय परिवारको भान्सा नदी र तालकै भरमा चलेको हुन्छ।

• नदीनाला र तालमा माछा मार्ने व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
• कतिपय मानिसहरूले पर्यटकलाई घुमाएर अर्थोपार्जन पनि गर्दछन्।
• नदीनालाबाट उत्पादित बिजुलीले मानव जीवनलाई सहज बनाउँछ।
• नेपालका केही जातिहरूको जीविकोपार्जन नै नदी तालबाट भएको पाइन्छ।

कुनै ठाउँमा लामो समयसम्म पाइने तापक्रम, वर्षा र हावाको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। हावापानीअनुसार मानिसहरूले आर्थिक क्रियाकलाप गर्ने गर्दछन्। हिमाली प्रदेशमा पशुपालन, तराई प्रदेशमा कृषि र पहाडी प्रदेशमा फलफूल खेती र पशुपालन गरिन्छ। जुन ठाउँमा जुन बाली वा पशु राम्ररी हुर्कन्छ, त्यही काम त्यहाँको मुख्य पेसा बन्दै जान्छ।

हावापानीअनुसार मानिसहरूले पोसाक लगाउने गर्छन्। जाडो ठाउँमा बस्ने मानिसहरू बाक्ला उनीका लुगा लगाउँछन्। समशीतोष्ण हावापानीको क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूले ग्रीष्ममा पातला र हिउँदमा बाक्ला लुगा लगाउँछन्। गर्मी हावापानीको क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूले पातला लुगा लगाउने गर्छन्।

हाम्रा सामाजिक गतिविधिहरू पनि हावापानीअनुसार फरक छन्। हिमाली भेगमा ठन्डा हावापानी पाइन्छ। त्यहाँ घरवस्तीहरू एकै ठाउँमा गुजुमुज्ज हुन्छन्। घर साना, थेप्चो वा समतल छाना भएका र झ्यालढोका पनि थोरै भएका हुन्छन्। घर निर्माणमा स्थानीय सामग्रीको प्रयोग हुन्छ। चिसोबाट जोगिन र बाहिरबाट सामान ओसार्न गाह्रो हुने भएकाले नै घर यस्तो बनाइएको हुन्छ।

प्राकृतिक वनस्पतिले मानिसका आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्छ। बिहान बल्ने चुलोदेखि बिरामी हुँदा खाइने जडीबुटीसम्म वनस्पतिकै देन हो। तल दिइएका कामहरू हेर्दा वनस्पतिबिना गाउँको जीवन कति अप्ठ्यारो हुन्थ्यो भन्ने सजिलै बुझिन्छ।

• वनस्पतिले हामीलाई काठ र दाउरा उपलब्ध गराउँछ।
• यसले हामीलाई आवश्यक पर्ने पानीका स्रोतलाई संरक्षण गर्न सहयोग गर्छ।
• गाउँघरमा मानिसहरू बिरामी हुँदा स्थानीय जडीबुटी प्रयोग गरेर उपचार गर्छन्।
• पशुहरूलाई घाँस र स्याउला जङ्गलबाट नै प्राप्त हुन्छ।
• प्राकृतिक वनस्पतिले माटाको संरक्षण गर्छ।
• उद्योगको कच्चा पदार्थ उपलब्धता र जीविकोपार्जनमा वनस्पतिले सघाउ पुर्‍याउँछ।

वनस्पतिले यति धेरै काम गर्दागर्दै पनि वनजङ्गल घट्दै गएको छ। कारण थाहा भएपछि समाधान पनि सजिलै भेटिन्छ। तल कारण र तिनको समाधान सँगसँगै राखिएको छ।

पानी भएन भने हामी बाँच्न सक्दैनौँ। तर अहिले कतिपय पहाडी क्षेत्रमा पानीका स्रोतहरू सुकेर मानिसहरू बसाइँ सर्न थालेका छन्। मुहान वरिपरिको जङ्गल मासिनु, धारा र कुलाबाट पानी खेर जानु र माटो बग्नु यसका मुख्य कारण हुन्। मुहान वरिपरि रुख बिरुवा लगाउने, पानी जोगाएर प्रयोग गर्ने, धाराबाट खेर जाने पानी रोक्ने र पोखरी बनाई वर्षाको पानी जमिनमुनि पठाउने काम गरेमा स्रोत जोगिन्छ।

यी कुरा किताबमा पढेर मात्र पुग्दैन, आफ्नै गाउँ र टोलमा गएर हेर्दा राम्ररी बुझिन्छ। तल दिइएका काम साथीहरूसँग मिलेर गर्नुहोस् र कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

• आफ्नो समुदायमा मनाइने चाडपर्वहरू हावापानीसँग कसरी सम्बन्धित छन् भन्ने कुरा खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• पानीका स्रोत जोगाउन के के गर्नुपर्ला, जोडी जोडीमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• आफ्नो समुदायमा पाइने मुख्य प्राकृतिक स्रोतहरू के के हुन्, खोजी गरेर लेख्नुहोस्।
• कक्षालाई समूहमा बाँडेर स्थानीय समुदाय र हावापानी, वनस्पति तथा नदीनालासँगको सम्बन्ध खोजी गरी विवरण प्रस्तुत गर्नुहोस्।