नेपालको हावापानी

आज बिहान घाम लाग्यो, दिउँसो पानी पर्‍यो र साँझ चिसो भयो भने त्यो एक दिनको मौसम हो। तर कुनै ठाउँमा वर्षौँदेखि जाडो कस्तो हुन्छ, गर्मी कति हुन्छ र पानी कति पर्छ भन्ने कुरा जोडेर हेर्दा जुन औसत अवस्था देखिन्छ, त्यसैलाई हावापानी भनिन्छ। त्यसैले हावापानी एक दिनको कुरा होइन, लामो समयको औसत कुरा हो।

हावापानीको अवस्थाको वितरणलाई सामान्यतया तापक्रम र वर्षाका आधारमा विभिन्न क्षेत्रमा विभाजन गरिन्छ। कुनै ठाउँमा तापक्रम कति छ र वर्षा कति हुन्छ भन्ने थाहा भयो भने त्यहाँको हावापानी कस्तो हो भन्ने पनि थाहा हुन्छ। नेपालको भौगोलिक बनोट दक्षिणको समथर तराईदेखि उत्तरको हिमशिखरसम्म फैलिएको छ, त्यसैले यहाँको हावापानीमा पनि निकै विविधता छ। सानो देश भए पनि एउटै दिनमा तराईमा मानिस पसिना पुछिरहेका हुन्छन् भने हिमाली भेगमा हिउँ परिरहेको हुन्छ।

एउटै देशभित्रका दुई ठाउँको तापक्रम र वर्षा किन फरक हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर यी तत्त्वहरूमा छ। कुनै पनि ठाउँको तापक्रम र वर्षालाई तल दिइएका तत्त्वहरूले फरक पार्छन्, र नेपालको हावापानीमा पनि यी सबैको प्रत्यक्ष प्रभाव छ।

• जमिनको उचाइ, किनभने उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ।
• पहाडको ढाल, किनभने कुन ढाल घामतिर फर्केको छ र कुन ढाल हावातिर फर्केको छ भन्नेले तातो र वर्षा दुवैलाई फरक पार्छ।
• समुद्रदेखिको दुरी।
• अक्षांश।
• वायुको बहने दिशा, किनभने कुनतिरबाट हावा आउँछ भन्नेमै वर्षा भर पर्छ।

धरातलीय स्वरूपका आधारमा नेपालको हावापानीलाई पाँच भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ। यी पाँच भाग दक्षिणबाट उत्तरतिर, अर्थात् होचोबाट अग्लोतिर जाँदै क्रमशः आउँछन्। तल्लो पेटीमा गर्मी बढी र वर्षा बढी हुन्छ, माथिल्लो पेटीमा जाँदै गएपछि जाडो बढ्दै जान्छ र पानीको सट्टा हिउँ पर्न थाल्छ।

यो हावापानी तराई, दुन र चुरे पर्वतको लगभग १२०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ। ग्रीष्ममा यहाँको तापक्रम ३८ डिग्री सेल्सियसदेखि ४२ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्छ। हिउँदमा १५ डिग्री सेल्सियसदेखि ५ डिग्री सेल्सियससम्म आइपुग्छ। मनसुनी वायुले वर्षभरिमा २०० सेन्टिमिटरसम्म वर्षा गराउँछ। यति गर्मी हुने र यति पानी पर्ने भएकाले यहाँका जङ्गल बाक्ला र सधैँ हरिया देखिन्छन्।

यस क्षेत्रभित्रै पनि वर्षा सबैतिर बराबर हुँदैन। वर्षाको मात्रा पूर्वबाट पश्चिमतिर क्रमशः घट्दै जान्छ। त्यसैगरी यो हावापानीको क्षेत्रमा पूर्वी तराईभन्दा पश्चिम तराईमा ग्रीष्ममा बढी गर्मी हुन्छ। यसो हुनाको कारण पश्चिम भारतबाट बहने तातो हावाका कारणले गर्दा हो। हिउँदमा भने पश्चिमी वायुले गर्दा नेपालको पश्चिमी भागमा केही बढी वर्षा हुन्छ। तातो बढी हुने र हावामा चिस्यान पनि बढी हुने भएकाले यो क्षेत्रको हावापानी स्वस्थकर भने हुँदैन।

यो हावापानी चुरे पर्वत र महाभारत पर्वतको क्षेत्रमा १२०० मिटरदेखि २१०० मिटरको उचाइसम्म पाइन्छ। यसप्रकारको हावापानी पाइने क्षेत्रमा ग्रीष्ममा न्यानो र हिउँदमा ठन्डा हुन्छ। ग्रीष्मको औसत तापक्रम २४ डिग्री सेल्सियसदेखि ३५ डिग्री सेल्सियस र हिउँदको औसत तापक्रम ५ डिग्री सेल्सियसदेखि १० डिग्री सेल्सियस हुन्छ। न त तराईजस्तो असह्य गर्मी, न त हिमालजस्तो चर्को जाडो, त्यसैले यहाँको हावापानी स्वास्थ्यकर मानिन्छ।

ग्रीष्ममा यहाँ २०० सेन्टिमिटरसम्म वर्षा हुन्छ। उत्तर भाग भने वायुविमुख भागमा पर्ने हुनाले वर्षा १०० सेन्टिमिटर जति हुन्छ। हिउँदमा पश्चिमी वायुको प्रभावले केही वर्षा हुन्छ र माथिल्लो भागमा भने हिउँ पर्छ। पोखराको लुम्ले, ललितपुरको गोदावरी र सङ्खुवासभामा भने केही बढी वर्षा हुन्छ।

यो हावापानी २१०० मिटरदेखि ३३०० मिटरको उचाइसम्ममा पाइन्छ। यस्तो हावापानीमा ग्रीष्म न्यानो र हिउँद ठन्डा हुन्छ। यहाँ ग्रीष्मको तापक्रम १५ डिग्री सेल्सियसदेखि २० डिग्री सेल्सियससम्म हुन्छ भने हिउँदमा औसत तापक्रम ५ डिग्री सेल्सियसभन्दा कम हुन्छ। यहाँ ग्रीष्म छोटो र हिउँद केही लामो हुन्छ।

ग्रीष्ममा मनसुनी वायुले गर्दा १०० सेन्टिमिटर जति वर्षा हुन्छ। उत्तर पट्टिको भूभागमा भन्दा दक्षिण फर्केको भूभागमा वर्षा बढी हुन्छ, किनभने दक्षिणबाट आउने चिसो बोकेको हावा पहिले त्यही ढालमा ठोक्किन्छ। वर्षा उचाइ बढ्दै जाँदा कम हुँदै जान्छ। हिउँदमा भने यहाँ हिउँ पर्छ।

यो हावापानी ३३०० मिटरदेखि ५००० मिटरको उचाइसम्म पाइन्छ। यहाँ बढी उचाइ हुने भएकाले ग्रीष्ममा १० देखि १५ डिग्री सेल्सियस र हिउँदमा ० डिग्री सेल्सियसभन्दा तल तापक्रम पुग्छ। यहाँ ग्रीष्म केही न्यानो र छोटो हुन्छ तर हिउँद ठन्डा र लामो हुन्छ। यहाँ वर्षा ३० सेन्टिमिटर जति हुन्छ तर त्यो पनि हिउँका रूपमा पर्दछ। मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा आदि वृष्टि छायामा पर्ने हुनाले यहाँ निकै कम वर्षा हुन्छ।

यो हावापानी ५००० मिटर (१६००० फिट) को उचाइभन्दा माथि पाइन्छ। यहाँको तापक्रम बर्सैभरि ० डिग्रीभन्दा निकै कम हुन्छ। बर्सैभरि जाडो हुन्छ र वर्षा पनि हिउँका रूपमा मात्र हुन्छ। यहाँको हावापानीलाई हिमाली मरुभूमि जलवायु पनि भनिन्छ। पानीको रूपमा चिस्यान नपाइने र बोटबिरुवा उम्रन नसक्ने भएकाले यो नाम दिइएको हो।

नेपालमा वर्षा सबैतिर बराबर हुँदैन, र यसको तीनवटा कारण याद राख्नुपर्छ। पहिलो, वर्षाको मात्रा पूर्वबाट पश्चिमतिर क्रमशः घट्दै जान्छ। दोस्रो, उचाइ बढ्दै जाँदा वर्षा कम हुँदै जान्छ। तेस्रो, पहाडको जुन ढालमा हावा ठोक्किन्छ त्यता वर्षा बढी हुन्छ र त्यही पहाडले छेकेको पछाडिको भागमा वर्षा निकै कम हुन्छ। यही पछाडिको सुक्खा भागलाई वृष्टि छाया भनिन्छ।

तापक्रम र वर्षा फरक हुँदा त्यहाँ हुर्कने बोटबिरुवा पनि फरक हुन्छन्। तराईको बाक्लो हरियो जङ्गलदेखि लेकको सल्लाको जङ्गल हुँदै माथि बोटबिरुवा नै नउम्रने हिउँको भूमिसम्म पुग्दा यो फेरबदल आफैँ देखिन्छ।

तल दिइएका काम आफ्नै कक्षामा साथीहरूसँग मिलेर गर्नुहोस्।

• नेपालको हावापानीका प्रकार र तिनका विशेषताहरू तालिकामा देखाउनुहोस् र कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• नेपालको हावापानीका क्षेत्रमध्ये सबैभन्दा उपयुक्त हावापानी पाइने क्षेत्र र उपयुक्त हुनाका कारणहरू कक्षामा छलफल गर्नुहोस्।
• नेपालको नक्सामा हावापानीका प्रदेशहरू उपयुक्त सङ्केतको प्रयोग गरी देखाउनुहोस्।
• नेपालमा हावापानीमा विविधता देखिनुका कारणहरू छलफल गर्नुहोस्।
• नेपालका विभिन्न हावापानी क्षेत्रमा पाइने बिरुवाहरू वा रुखका चित्र सङ्कलन गरी एक एल्बम तयार पार्नुहोस् र कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।