नेपालको भौगोलिक विवरण

नेपाल एसिया महादेशको मध्यभागमा रहेको देश हो। यसको कुनै पनि सिमानामा समुद्र छैन। चारै दिशाबाट अरू देशको भूमिले घेरिएको हुनाले नेपाललाई भूपरिवेष्टित देश भनिन्छ। नेपालबाट सबैभन्दा नजिक पर्ने समुद्र बङ्गालको खाडी हो। त्यहाँसम्म पुग्न पनि छिमेकी देशको बाटो हुँदै जानुपर्ने हुन्छ, त्यसैले नेपालको बाहिरी व्यापार छिमेकी देशको बाटोमा निर्भर हुन्छ।

संसारको नक्सामा नेपाल सानो देखिन्छ। पृथ्वीको जम्मा भूभागमध्ये नेपालले ०.०३% भूभाग ओगटेको छ भने एसिया महादेशको भूभागमध्ये ०.३% भूभाग ओगटेको छ। सानो भए पनि नेपालको आकार विशेष छ। यो पूर्वबाट पश्चिमतिर लामो छ र उत्तरबाट दक्षिणतिर साँघुरो छ। पूर्व पश्चिम औसत लम्बाइ ८८५ किलोमिटर छ भने उत्तर दक्षिण औसत चौडाइ १९३ किलोमिटर छ।

नेपालको पूर्व, पश्चिम र दक्षिण गरी तीन दिशामा भारत पर्दछ। उत्तरमा चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पर्दछ। पूर्वी सिमाना नदी मेची हो भने पश्चिममा महाकाली नदी बग्दछ। दक्षिणतिर दशगजाले नेपाल र भारतलाई छुट्याएको छ। उत्तरतर्फ भने अग्ला हिमालय पर्वत श्रेणीहरू पर्दछन्। यसरी नेपालको सिमाना कतै नदीले, कतै दशगजाले र कतै अग्ला हिमालले बनेको छ।

नेपालको जमिन सबै ठाउँमा उस्तै छैन। कतै समथर मैदान छ, कतै डाँडाकाँडा र लेक छन् र कतै हिउँले ढाकिएका अग्ला हिमाल छन्। जमिनको यही बनोटलाई धरातलीय स्वरूप भनिन्छ। धरातलीय स्वरूपका आधारमा नेपाललाई हिमाली प्रदेश, पहाडी प्रदेश र तराई प्रदेश गरी तीन भागमा विभाजन गरिएको छ। तीनओटै प्रदेश पूर्वदेखि पश्चिमसम्म पेटीजस्तै फैलिएका छन्।

हिमाली प्रदेश नेपालको सबैभन्दा उत्तरी भागमा पर्दछ। यसको सालाखाला उचाइ ३३०० मिटरदेखि ८८४८.८६ मिटरसम्म छ र यसले देशको १५% भूभाग ओगटेको छ। यस प्रदेशको मुख्य हिमाली भाग ५००० मिटरभन्दा माथि पर्दछ। विश्वमा ८००० मिटरभन्दा अग्ला १४ ओटा शिखर छन्। तीमध्ये आठओटा शिखर यही प्रदेशमा पर्दछन्।

मुख्य हिमाली प्रदेश र तिब्बतसँग जोडिएका भागमा हिमाली उपत्यकाहरू छन्। यिनलाई भोट उपत्यका पनि भनिन्छ। भोट उपत्यकाभन्दा उत्तरतिर हिमशिखरहरू पाइन्छन् र यस क्षेत्रलाई सीमान्त हिमाल क्षेत्र भनिन्छ। यहाँ तिब्बत प्रवेश गर्ने नाकाहरू तथा भञ्ज्याङ्गहरू छन्। यसरी हिमाली प्रदेशभित्र मुख्य हिमाल, भोट उपत्यका क्षेत्र र सीमान्त हिमाल गरी तीन भाग पर्दछन्।

पहाडी प्रदेश दक्षिणका तराई प्रदेश र उत्तरको हिमाली प्रदेशको बिचमा पर्दछ। यो ६०० मिटरदेखि ३३०० मिटरसम्म फैलिएको छ। तीन प्रदेशमध्ये यसैले सबैभन्दा धेरै अर्थात् ६८% भूभाग ओगटेको छ। यसअन्तर्गत महाभारत लेक, मध्य भाग र उपत्यका र बेँसीहरू पर्दछन्।

यस प्रदेशमा विभिन्न नदीका टार र नदीले बनाएका उपत्यका पर्दछन्। जमिन ढलानदार भए पनि टार र उपत्यकाहरू समथर हुने हुनाले त्यहाँ खेती गर्न र बस्ती बसाल्न सजिलो हुन्छ। यहाँको हावापानी रमणीय र स्वस्थकर छ। न धेरै जाडो न धेरै गर्मी हुने भएकाले पहाडी प्रदेशमा मानिसको बसोबास सघन छ।

तराई प्रदेश नेपालको दक्षिण भागमा पर्दछ। यो समुद्र सतहबाट ५९ मिटरदेखि ६०० मिटरसम्म फैलिएको छ र देशको १७% भूभाग ओगटेको छ। तराई प्रदेशमा चुरे श्रेणी, भावर प्रदेश, भित्री मधेस र मुख्य तराई छन्। उत्तरमा रहेको महाभारत पर्वत शृङ्खलाको दक्षिणमा चुरे पर्वत श्रेणी पर्दछ।

सबैभन्दा दक्षिणतिरको भागलाई मुख्य तराई प्रदेश भनिन्छ। यो पाँगो माटाले बनेको छ र पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको छ। समथर जमिन र पाँगो माटो भएकाले यहाँ धान, गहुँ, मकै जस्ता अन्न प्रशस्त फल्छ। त्यसैले यसलाई नेपालको अन्नभण्डार पनि भनिन्छ।

मुख्य तराई र चुरे क्षेत्रको बिच भागलाई भावर प्रदेश भनिन्छ। यो क्षेत्र रोडा, ढुङ्गा, कङ्कड आदिद्वारा निर्मित छ। यही क्षेत्रमा घना जङ्गल पाइन्छ। यस जङ्गललाई चारकोसे झाडी पनि भनिन्छ।

चुरे पर्वत श्रेणीबिचको चारैतिर पहाडले घेरिएको क्षेत्रलाई भित्री मधेस भनिन्छ। यहाँको हावापानी न्यानो छ। सुर्खेत, दाङ, नवलपरासी (सुस्तापूर्व), चितवन, उदयपुर, सिन्धुली, मकवानपुर जिल्लाहरू भित्री मधेसमा पर्दछन्।

• नेपालको नक्सा कोरी प्राकृतिक स्वरूपका आधारमा विभाजन गर्नुहोस्।
• नेपालको अवस्थिति, सिमाना आदि झल्किने गरी गीत वा कविता लेख्नुहोस्।
• तपाईं बस्ने ठाउँ कुन भौगोलिक प्रदेशमा पर्छ खोजी गरेर त्यहाँको भौगोलिक विवरण तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
• समूह समूहमा छलफल गरी आफ्नो प्रदेशको भौगोलिक विवरण तयार पारी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।