नेपालका प्राकृतिक स्रोतहरू

बिहान उठेर वरिपरि नियालेर हेर्‍यौँ भने कतै हरियो वन देखिन्छ, कतै खोलानाला बगिरहेको सुनिन्छ, खेतबारीमा माटो छ र पहाडको भित्तामा ढुङ्गा तथा चट्टान छन् । यी मध्ये कुनै पनि कुरा मानिसले कारखानामा बनाएको होइन । यी सबै प्रकृतिले आफैँ दिएका हुन् र हामीले दैनिक जीवनमा प्रयोग गरिरहेका छौँ । यस्तै कुरालाई हामी प्राकृतिक स्रोत साधन भन्छौँ ।

प्राकृतिक स्रोत साधन हामीलाई कसरी काम लाग्छन् भन्ने कुरा सम्झँदा यसको महत्त्व स्पष्ट हुन्छ । वनबाट दाउरा, काठ, घाँस र जडीबुटी पाइन्छ । नदीनाला र मूलबाट खानेपानी तथा सिँचाइको पानी पाइन्छ । माटोमा खेती गरेर अन्न, तरकारी र फलफूल उब्जाइन्छ । जमिनमुनिबाट निकालिने खनिजबाट औजार, इन्धन र निर्माण सामग्री बन्छ । यसरी हाम्रो खाना, बासस्थान र पेसा सबै प्राकृतिक स्रोत साधनमै अडेको हुन्छ ।

हाम्रो देश मूलतः तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रमा विभाजित छ । दक्षिणतर्फ समथर र फराकिलो तराई छ, त्यसभन्दा माथि उकाली ओराली भएको पहाडी भूभाग छ र सबैभन्दा उत्तरमा हिउँले ढाकिएका अग्ला हिमाल छन् । दक्षिणबाट उत्तरतर्फ जाँदै गर्दा जमिनको उचाइ बढ्दै जान्छ र त्यसैसँगै जाडो पनि बढ्दै जान्छ ।

चित्रमा देखिने प्राकृतिक साधनहरू सबै ठाउँमा एकै प्रकारले पाइँदैनन् । उदाहरणका लागि तराईमा पाइने माटो र पहाडमा पाइने माटोको प्रकृति फरक हुन्छ । तराईको माटो समथर जमिनमा रहेको, गहिरो र मलिलो हुन्छ, त्यसैले त्यहाँ ठूलो क्षेत्रफलमा अन्नबाली लगाउन सकिन्छ । पहाडको माटो भिरालो जमिनमा रहेको हुन्छ र पानीले बगाउने भएकाले पातलो हुन्छ, त्यसैले त्यहाँ तह तह मिलाएर सानो सानो कान्लामा खेती गरिन्छ । त्यसैले ती ठाउँमा उत्पादन हुने अन्नबाली र फलफूल पनि अन्य ठाउँमा भन्दा फरक फरक हुन्छन् ।

हाम्रा विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा हुने बालीनाली र फलफूलका केही उदाहरण तल दिइएका छन् ।

माथि देखाइएका भौगोलिक क्षेत्रमा पाइने माटोको प्रकृति भिन्न भिन्न हुने भएकाले खेती गरिने बालीनाली र फलफूल पनि फरक फरक हुन्छन् । यही कारणले तराईको बजारमा उखु र सुर्ती सजिलै भेटिन्छ भने हिमाली गाउँमा जौ र फापर बढी देखिन्छ । आलु भने पहाड र हिमाल दुवैतिर हुर्किन सक्ने बाली हो ।

तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रमा जमिनको उचाइ फरक भएकाले हावापानी पनि फरक फरक हुन्छ । हाम्रो देशमा पाइने हावापानी र तिनका विशेषता तल दिइएका छन् ।

भौगोलिक अवस्था र हावापानी फरक भएपछि त्यहाँ बस्ने मानिसको रहनसहन, वेशभूषा र पेसा तथा व्यवसायमा पनि विविधता आउँछ । चिसो बढी हुने ठाउँका मानिस बाक्लो ऊनी लुगा लगाउँछन् र घर पनि जाडोबाट जोगिने गरी बनाउँछन् । गर्मी बढी हुने ठाउँका मानिस पातलो र खुकुलो लुगा लगाउँछन् । खेती हुने ठाउँमा मानिसको मुख्य पेसा खेतीपाती हुन्छ भने खेती कम हुने ठाउँमा पशुपालन र पर्यटनसँग जोडिएका काम बढी हुन्छन् ।

• तराईमा : समथर जमिन र मलिलो माटो भएकाले धान रोप्ने तथा अन्नबाली लगाउने काम मुख्य पेसा हुन्छ ।
• पहाडमा : कान्लामा तरकारी, आलु, मकै र फलफूलको खेती तथा घरपालुवा पशुपालन प्रमुख हुन्छ ।
• हिमालमा : खेतीपाती कम हुने भएकाले भेडा तथा चौँरीजस्ता पशुपालन र पर्यटकीय गतिविधिसँग जोडिएका काम बढी हुन्छन् ।

जलस्रोत पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत साधन हो । हाम्रा अधिकांश नदीनाला हिमाल तथा महाभारत क्षेत्रमा उत्पत्ति भई तराईतर्फ बगेका हुन् । यति धेरै पानी बगिरहे पनि हाम्रो भौगोलिक विकटताका कारण हिमाली तथा महाभारतबाट उत्पत्ति भएका नदीनालालाई त्यहाँ दैनिक जीवनमा सोचेअनुरूप उपयोग गर्न सकिएको छैन । नदी गहिरो खोँचमा बग्ने र बस्ती अग्लो ठाउँमा हुने भएकाले पानी घरसम्म ल्याउन सजिलो हुँदैन ।

पानीको मात्रा वर्षभरि उस्तै पनि हुँदैन । हाम्रो देशमा खास गरी ग्रीष्म ऋतुमा बढी पानी पर्छ र हिउँदमा न्यून वर्षा हुन्छ । त्यसैले हिउँदमा नदीनालाका मुहानहरू सुक्ने गर्छन् । यही कारण कतिपय पहाडी क्षेत्रमा टाढा टाढाबाट पानी ओसार्नुपर्छ । तराईका कतिपय क्षेत्रमा पानी त पाइन्छ, तर शुद्ध पानीको केही अभाव देखिन्छ ।

जमिनमुनि पाइने र काममा ल्याउन सकिने पदार्थलाई खनिज भनिन्छ । हाम्रो देशमा फलाम, सिसा, खरी, कोइला, म्याग्नेसाइट आदि पाइन्छन् । यी खनिजहरू खास गरी पहाडी क्षेत्रहरूमा बढी मात्रामा पाइन्छ ।

• फलाम : औजार तथा निर्माण सामग्री बनाउन प्रयोग हुने धातु ।
• सिसा : गह्रौँ र नरम धातु ।
• खरी : सेतो र नरम पदार्थ ।
• कोइला : बाल्न मिल्ने र इन्धनका रूपमा प्रयोग हुने खनिज ।
• म्याग्नेसाइट : उद्योगमा प्रयोग हुने खनिज ।

आफ्नो देशको प्राकृतिक स्रोत साधन र हावापानीले मानव जीवनमा पारेको प्रभाव बुझिसकेपछि अब आफ्नै छरछिमेक र समुदायमा परेको प्रभावको खोजी गर्नुपर्छ । तलका काम गरेर आफ्नो ठाउँको तस्बिर आफैँ तयार गर्नुहोस् ।

• आफू बस्ने स्थानको हावापानीले त्यहाँका मानिसको जनजीवनमा कस्तो प्रभाव पारेको छ, कक्षामा छलफल गरी निष्कर्ष पत्ता लगाउनुहोस् ।
• आफू बस्ने स्थानको भौगोलिक पहिचान, हावापानीका विशेषता र मुख्य पेसा वा व्यवसाय लेखेर तालिका पूरा गर्नुहोस् ।
• आफ्नो समुदायमा उत्पादन हुने तीन प्रकारका बाली वा फलफूलको नाम लेखी ती बाली कस्तो समय र माटोमा लगाउन सकिन्छ, खोजी गरी तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• आफ्नो समुदायका मानिसले लगाउने वेशभूषा र अर्को कुनै भौगोलिक क्षेत्रका मानिसको वेशभूषा तुलना गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• समूहमा बाँडिएर समुदायका मानिससित सोधखोज गरी उनीहरूले प्रयोग गर्ने पानीका स्रोत टिपोट गर्नुहोस्, ती स्रोतको हिउँद र वर्षामा कस्तो अवस्था हुन्छ पहिचान गरी कक्षामा सुनाउनुहोस् ।