नक्सा अध्ययन

आफू बस्ने ठाउँको बारेमा अरूलाई बताउनुपर्ने मौका पटकपटक आउँछ। नयाँ साथीले सोध्छ, टाढाका आफन्तले सोध्छन्, कहिलेकाहीँ कक्षामै आफ्नो ठाउँको परिचय दिनुपर्छ। धनकुटाको तेनुपा मा.वि. मा कक्षा छ मा पढ्ने मान्यता शर्माले आफ्नो ठाउँको परिचय यसरी दिन्छिन्। उनी बस्ने ठाउँको नाम कुरुले तेनुपा हो। यो ठाउँ चौबिसे गाउँपालिकाको वडा नं. ३ र ४ मा पर्छ। उनको घर वडा नं. ४ मा छ भने विद्यालय वडा नं. ३ मा पर्छ।

यति भनिसक्दा पनि सुन्ने मान्छेले ठाउँ पूरै कल्पना गर्न सक्दैन। घर र विद्यालयको बिचमा के छ, नदी कुन दिशामा बग्छ, सडक कतापट्टिबाट जान्छ भन्ने कुरा शब्दले भन्दा चित्रले छिटो बुझाउँछ। त्यसै कारण मान्यताले आफ्नो ठाउँको नक्सा पनि देखाउँछिन्। आफ्नो ठाउँ चिनाउने सबैभन्दा छोटो र भरपर्दो तरिका नक्सा नै हो।

यो परिभाषाभित्र दुई कुरा लुकेका छन्। पहिलो कुरा निश्चित नाप हो। नक्सा बनाउँदा जमिनलाई सानो पारिन्छ, तर जथाभावी सानो पारिँदैन। सबै दुरीलाई उही अनुपातमा घटाइन्छ, त्यसैले नक्सामा नजिक देखिएका ठाउँ जमिनमा पनि नजिकै हुन्छन्। दोस्रो कुरा समतल सतह हो। जमिन उकाली ओराली भएर पनि नक्सा कागज, पाटी वा भित्ताजस्तो समतल सतहमै कोरिन्छ।

राम्रोसँग बनाइएको नक्साले धेरै किसिमका जानकारी एकैचोटि दिन्छ। कुन ठाउँ कहाँ छ, कुन दिशामा छ, कतिको टाढा छ, बिचमा नदी वा जङ्गल छ कि छैन भन्ने कुरा नक्सा हेरेरै थाहा हुन्छ। नयाँ ठाउँमा जाँदा बाटो पहिल्याउन, आफ्नो गाउँको वर्णन गर्न र आफ्नो ठाउँको अध्ययन गर्न नक्सा काम लाग्छ।

नक्साको तलपट्टि स्केल लेखिएको हुन्छ। यदि त्यहाँ १ से.मि. = ५० कि.मि. भनेर देखाइएको छ भने त्यसको अर्थ जमिनको ५० कि.मि. दुरीलाई नक्सामा १ से.मि. ले जनाउँछ भन्ने हो। स्केल थाहा भएपछि नक्सामा स्केलले नापेर वास्तविक दुरी निकाल्न सकिन्छ।

१ से.मि. = ५० कि.मि. स्केल भएको नक्सामा दुई सहरबिचको दुरी नाप्दा ३ से.मि. आयो। जमिनमा ती सहर कति टाढा छन् भन्ने यसरी निकालिन्छ।

चरण १: नक्साको दुरीलाई स्केलले गुणन गर्ने गणितीय वाक्य:

\[ 3 \times 50 \]

चरण २: गुणन गर्दा:

\[ 3 \times 50 = 150 \]

चरण ३: यसरी आएको सङ्ख्या कि.मि. मा हुन्छ। त्यसैले ती दुई सहरबिचको वास्तविक दुरी १५० कि.मि. हो।

उल्टो तर्फबाट पनि हिसाब गर्न सकिन्छ। जमिनको २०० कि.मि. दुरी त्यही नक्सामा कति से.मि. ले जनाइन्छ भनी थाहा पाउन जमिनको दुरीलाई स्केलले भाग गर्नुपर्छ:

\[ 200 \div 50 = 4 \]

अर्थात् जमिनको २०० कि.मि. लाई त्यो नक्सामा ४ से.मि. ले जनाउँछ।

नक्सामा नदी, मन्दिर, सडक वा तालको साँच्चिकै चित्र कोर्न मिल्दैन। ठाउँ अपुग हुन्छ र नक्सा अस्पष्ट देखिन्छ। त्यसैले नक्सामा सङ्केत, रङ आदिको प्रयोग गरिन्छ। सङ्केत भनेको ठुलो कुरालाई जनाउने सानो चिन्ह हो। एउटै चिन्ह सबै नक्सामा उस्तै प्रयोग हुने भएकाले जोसुकैले पढ्न सक्छ।

आफैँले नक्सा बनाउँदा माथिका सङ्केत प्रयोग गर्न सकिन्छ। सूचीमा नभएको कुनै कुरा देखाउनुपर्‍यो भने आफैँले सजिलो चिन्ह तोक्न सकिन्छ, तर त्यो चिन्हले के जनाउँछ भन्ने कुरा नक्साको छेउमा सूची बनाएर लेख्नुपर्छ।

मान्यता बस्ने गाउँलाई गैरीगाउँ भनिन्छ। उनको गाउँमा गढीगाउँ भन्ने ठाउँमा शिवमन्दिर छ। गैरीगाउँमा सरस्वतीको मन्दिर छ र यहाँ रामनवमीमा मेला लाग्छ। यी धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्वका स्थान हुन्, त्यसैले नक्सा बनाउँदा यिनलाई मन्दिरको सङ्केतले जनाइन्छ।

गाउँको उत्तरपट्टि तमोर नदी छ। यहाँका अन्य मुख्य खोलाहरू नयाँ खोला र छरुवा खोला हुन्। पानीको स्रोत कुन दिशामा छ भन्ने जान्नु ठाउँ बुझ्ने महत्त्वपूर्ण भाग हो, किनभने खेती, बसोबास र बाटो प्रायः नदी र खोलाको बनोटअनुसार बनेका हुन्छन्।

सेवा र पूर्वाधारका दृष्टिले पनि यो ठाउँ चिन्न सकिन्छ। मान्यताको वडामा चारओटा आधारभूत विद्यालय छन् र एउटा स्वास्थ्य केन्द्र छ। गाउँ भएर सडक पनि जान्छ। छिमेकी गाउँसँग जोड्ने भोलुङ्गे पुल छ र यो पुल धनकुटा जिल्ला र पाँचथर जिल्लाको सिमानामा छ।

मान्यताको घरभन्दा माथि बाक्लो जङ्गल छ। यस जङ्गललाई वनपालो भनिन्छ। गाउँको तल्लो भागमा भने प्रशस्त उब्जाउ हुने समतल भाग भएका खेतहरू छन् र त्यसलाई त्यहाँका मानिस बैंसी भन्छन्। यसरी एउटै गाउँभित्र माथि जङ्गल र तल खेत रहेको बनोट पहाडी भेगको सामान्य विशेषता हो।

आफ्नो गाउँ मात्र चिनेर पुग्दैन, वरिपरिका गाउँ पनि चिन्नुपर्छ। ठुलागाउँ, बाजथला, सुरुङ्गी र गढी मान्यताका छिमेकी गाउँहरू हुन्। नक्सा बनाउँदा यी नाम सिमानाको छेउमा लेखिन्छ, त्यसो गर्दा आफ्नो गाउँ कुन दिशामा कोसँग जोडिएको छ भन्ने स्पष्ट हुन्छ।

आफ्नो ठाउँका सांस्कृतिक महत्त्वका स्थान, विद्यालय र अन्य महत्त्वपूर्ण स्थानको खोजी गरेर नक्सामा भर्न सिक्नुपर्छ। नक्सा बनाउँदा तलको क्रम पछ्याउँदा काम सजिलो हुन्छ।

• नक्सामा कति ठाउँ अटाउने हो त्यो पहिले तोक्ने, जस्तै आफ्नो वडा वा घरदेखि विद्यालयसम्मको भाग।
• कागजमा उत्तर दिशा माथिपट्टि पर्ने गरी राख्ने र तोकिएको ठाउँको सिमाना कोर्ने।
• स्केल तोक्ने र नक्साको तलपट्टि प्रस्ट लेख्ने।
• नदी, खोला, सडक र गोरेटो बाटोजस्ता लामो फैलिएका कुरा पहिले रेखाले कोर्ने।
• मन्दिर, विद्यालय, स्वास्थ्य केन्द्र, पुल र टाकुराजस्ता कुरालाई ठिक ठाउँमा सङ्केतले जनाउने।
• छिमेकी गाउँका नाम सिमानाको छेउमा लेख्ने।
• प्रयोग गरेका सबै सङ्केतको अर्थ छेउमा सूची बनाएर लेख्ने र नक्सामाथि शीर्षक राख्ने।

• इन्टरनेटका माध्यमबाट आफू बस्ने स्थानीय तहको नक्सा खोजी गरी उक्त नक्सामा उल्लेख गरिएका तथ्यहरू साथीहरूसँग छलफल गर्ने।
• भौगोलिक नक्सा र राजनीतिक नक्साको भिन्नता शिक्षकसँग सोधेर प्राप्त विवरण कक्षामा प्रस्तुत गर्ने।