हाम्रा आर्थिक स्रोत साधन: भूमि र जलस्रोत

हामीले दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने धेरै कुरा प्रकृतिले नै दिएको हो । खेत जोत्ने माटो, पिउने पानी, सास फेर्ने हावा, घर बनाउने ढुङ्गा र काठ कसैले कारखानामा बनाएका होइनन् । यी सबै प्रकृतिमा आफैँ पाइन्छन् र यिनको मूल्य तिरेर किन्नु पर्दैन । प्रकृतिमा नि:शुल्क पाइने यस्ता स्रोत र साधनलाई प्राकृतिक स्रोत साधन भनिन्छ ।

प्राकृतिक स्रोत साधनले हाम्रो जनजीवनमा ठुलो प्रभाव पारेका हुन्छन् । जुन ठाउँमा उर्वर माटो र पर्याप्त पानी छ, त्यहाँका मानिसले सजिलै अन्न फलाउन सक्छन् र तिनको जीवन सहज हुन्छ । प्राकृतिक स्रोत र साधनको सही सदुपयोग भएमा हाम्रो जीवन सहज हुन्छ । यसले देशको आर्थिक विकासमा पनि सहयोग पुर्‍याउँछ । यिनैबाट आम्दानी र रोजगारी सिर्जना हुने भएकाले प्राकृतिक स्रोत साधनलाई आर्थिक स्रोत साधन पनि भनिन्छ ।

नेपाल प्राकृतिक स्रोत साधनमा धनी मुलुक हो । सानो क्षेत्रफल भए पनि यहाँ हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन किसिमका भूभाग छन् । यही विविधताका कारण नेपालमा एकै ठाउँमा नपाइने धेरै किसिमका स्रोत साधन देशभर छरिएर रहेका छन् । नेपालका प्रमुख प्राकृतिक तथा आर्थिक स्रोत साधनहरू यी हुन् ।

• भूमि
• जलस्रोत
• वन
• खनिज

यीमध्ये भूमि र जलस्रोत नेपालको अर्थतन्त्रका दुई ठुला आधार हुन् । देशका अधिकांश मानिस खेतीमा आश्रित छन्, र खेतीका लागि माटो पनि चाहिन्छ, पानी पनि चाहिन्छ ।

भूमि नेपालका प्राकृतिक स्रोत साधनमध्ये एक महत्त्वपूर्ण स्रोत हो । नेपालको कुल क्षेत्रफलको १८ प्रतिशत भूभाग खेतीयोग्य छ । खेतीयोग्य जमिन धेरै भयो भने कृषि उत्पादन पनि धेरै हुन्छ र विविध अन्न बाली लगाउन सकिन्छ । जमिनबाट अन्न मात्र होइन, तरकारी, फलफूल, घाँस र औद्योगिक बाली पनि उत्पादन हुन्छ । घर, बाटो, विद्यालय र उद्योग पनि जमिनमै बन्छन् । त्यसैले भूमिलाई आर्थिक स्रोतका रूपमा लिइन्छ ।

हाम्रो धरातल र हावापानीमा विविधता भएकाले विभिन्न ठाउँमा पाइने माटोको अवस्था र गुण फरक फरक छ । कुनै ठाउँको माटो बलौटे र पोरिलो हुन्छ भने कुनै ठाउँको चिम्ट्याइलो र गह्रौँ । एउटै बाली सबै माटोमा उत्तिकै राम्रोसँग फल्दैन । त्यसैले आफ्नो क्षेत्रमा पाइने जमिनको अवस्था र गुणको प्रकृति बुझी खेती गरेमा कृषि उत्पादन बढाउन सकिन्छ ।

नेपालको तराई क्षेत्रमा पाँगो माटो पाइन्छ । यस किसिमको माटो धान, उखु र सुर्तीको कृषि उत्पादनका लागि उपयुक्त हुन्छ । त्यस्तै काठमाडौँ उपत्यकामा तलैया माटो पाइन्छ, जुन धान, गहुँ र सागपातको उत्पादनमा बढी उपयुक्त मानिन्छ । हिमाली क्षेत्रमा जौ, आलु र फापर उत्पादनका लागि उपयुक्त खालको माटो पाइन्छ । पहाडी क्षेत्रमा पाउने रातामाटोमा मकै र फलफूलको उत्पादन राम्रो हुन्छ ।

जलस्रोत नेपालको अर्को महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो । नेपालमा करिब ६ हजारभन्दा बढी नदीनाला छन् । हिमालबाट पग्लिएको हिउँ र वर्षाको पानी बगेर यी नदीनाला बनेका हुन्, त्यसैले वर्षभरि नै पानी बगिरहन्छ । नदीनालाका अतिरिक्त धेरै ताल, कुण्ड र पोखरीहरू छन् । नेपालका नदीनाला, ताल, कुण्ड र पोखरीहरू आर्थिक विकासका आधार हुन् ।

नदीको पानी बगेर मात्र जाँदैन, त्यसबाट धेरै किसिमको काम लिन सकिन्छ । नदीनालाको मुख्य आर्थिक उपयोग यी हुन् ।

• यस्ता नदीहरूमा जल यातायात सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
• नदीनाला र तालबाट सिँचाइ गर्न सकिन्छ ।
• नदीनाला र तालबाट विद्युत् उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
• जलयात्रासँग जोडिएको साहसिक पर्यटन प्रवर्धन गर्न सकिन्छ ।

सप्तकोशी, सप्तगण्डकी र कर्णाली नेपालका ठुला नदीहरू हुन् । यी नदीमा पानीको परिमाण धेरै हुन्छ र बहाव पनि बलियो हुन्छ । त्यसैले यस्ता नदीहरू ठुला जलविद्युत् परियोजना र सिँचाइ आयोजनाका लागि बढी उपयोगी मानिन्छन् । सिँचाइको सुविधा पुगेको खेतमा वर्षामा मात्र होइन, हिउँदमा पनि बाली लगाउन सकिन्छ ।

जलयात्रा र्‍याफ्टिङ, बोटिङ जस्ता साहसिक पर्यटन प्रवर्धन गर्न सकिन्छ । यसबाट स्थानीय मानिसले होटेल, यातायात र गाइडको काम पाउँछन् र गाउँमै आम्दानी भित्रिन्छ । त्यसैले जलस्रोत नेपालको आर्थिक विकासको मेरुदण्ड हो ।

स्रोत साधन प्रकृतिमा नि:शुल्क पाइए पनि असीमित भने होइनन् । खेतीयोग्य जमिनमा जथाभावी घर र कारखाना बनाउँदै गयो भने अन्न फलाउने ठाउँ घट्दै जान्छ । नदीमा फोहोर मिसाउँदै गयो भने त्यही पानी सिँचाइ र खानका लागि प्रयोग गर्न मिल्दैन । त्यसैले भूमि र जलस्रोतको सही सदुपयोग गर्नु हामी सबैको कर्तव्य हो । माटोको प्रकृति बुझी खेती गर्ने, नदीको पानी सफा राख्ने र उपलब्ध पानीबाट सिँचाइ तथा विद्युत् उत्पादन गर्ने हो भने नेपालको आर्थिक विकास छिटो हुन्छ ।

• तपाईं बसोबास गरेको स्थान वा जिल्लामा कस्ता प्रकारका प्राकृतिक स्रोत साधन पाइन्छन्, साथीहरूबिच छलफल गर्नुहोस् ।
• नेपालको जलस्रोत आर्थिक विकासको आधार हो । समूहमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

तपाईंको जिल्ला वा प्रदेशमा नदीनालाको उपयोग कसरी भएको छ ? त्यसले समुदायको विकासमा कस्तो प्रभाव पारेको छ ? यदि उपयोग भएको छैन भने कस्ता कार्यमा उपयोग गर्न सकिन्छ ? कक्षामा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस् ।