हाम्रा आर्थिक साधन: वन, खनिज र मानव संसाधन

मानिसले आफ्नो जीवन चलाउन र देशले आफ्नो अर्थतन्त्र चलाउन जे जति कुरा प्रयोग गर्छ, ती सबै आर्थिक साधन हुन् । वन, खनिज र मानव संसाधन हाम्रा महत्त्वपूर्ण आर्थिक साधन हुन् । यीमध्ये वन र खनिज प्राकृतिक साधन हुन्, किनभने ती प्रकृतिले आफैँ दिएका हुन् । वन र खनिजको उचित प्रयोग गरियो भने मानव जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पर्छ । घर बनाउने काठ, उद्योग चलाउने कच्चा पदार्थ र मानिसले गर्ने रोजगारी यिनै साधनसँग जोडिएका छन् । त्यसैले वन र खनिजलाई आर्थिक स्रोतका महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ ।

तर प्रकृतिले दिएका यी साधन आफैँ काम लाग्दैनन् । ढुङ्गाभित्र लुकेको तामा आफैँ बाहिर आउँदैन, र जङ्गलको रुख आफैँ काठ बनेर उद्योगसम्म पुग्दैन । यी विभिन्न प्राकृतिक स्रोत साधनको उचित र जिम्मेवारपूर्वक परिचालन गर्ने काम मानव संसाधनले गर्छ । यही कारणले वन र खनिजसँगै मानव संसाधनलाई पनि आर्थिक साधनकै रूपमा पढिन्छ ।

नेपालको भूधरातल, हावापानी र माटामा विविधता छ । कतै समथर तराई छ, कतै अग्ला डाँडा छन् र कतै हिउँले ढाकिएका हिमाल छन् । गर्मी ठाउँ र चिसो ठाउँको माटो पनि उस्तै हुँदैन । यस्तो विविधताले वनस्पतिलाई प्रभाव पार्छ, किनभने हरेक बिरुवा आफूलाई सुहाउने हावापानी र माटो भएको ठाउँमा मात्र राम्ररी हुर्कन्छ । त्यसैले नेपालको वनजङ्गल र वनस्पतिमा पनि विविधता छ ।

यही कारणले तराईदेखि हिमाली क्षेत्रसम्म विभिन्न किसिमका वनजङ्गल र वनस्पतिहरू पाइन्छन् । एउटै देशभित्र तल्लो भागमा एक किसिमको जङ्गल र माथिल्लो भागमा अर्कै किसिमको जङ्गल भेटिन्छ । सानो क्षेत्रफल भएको देश भए पनि नेपालसँग यति धेरै किसिमका वनस्पति हुनु ठुलो सम्पत्ति हो ।

वनजङ्गल आर्थिक एवम् वातावरणीय दृष्टिले महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक साधन हो । नेपालको वनजङ्गल आर्थिक दृष्टिकोणले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । गाउँमा पशुपालन गर्ने परिवारलाई गाईवस्तु पाल्न घाँस चाहिन्छ, गोठ ओछ्याउन सोत्तर चाहिन्छ र चिसो मौसममा स्याउला चाहिन्छ । पशुपालन व्यवसायका लागि आवश्यक पर्ने घाँस, स्याउला र सोत्तरको प्रमुख स्रोत वनजङ्गल नै हो । यसरी दूध र मासुको व्यवसाय पनि अन्ततः वनसँगै जोडिएको हुन्छ ।

साल, सिसौ र खयर नेपालमा पाइने महत्त्वपूर्ण वनस्पति हुन् । यस्ता वनस्पतिबाट काष्ठ उद्योग सञ्चालन गर्न सकिन्छ । ढोका, झ्याल, खाट र मेचजस्ता सामान बनाउने काठ यिनै रुखबाट आउँछ । हिमाली क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण औषधीजन्य जडीबुटी पाइन्छ, जसबाट आयुर्वेदिक औषधालयहरू स्थापना गर्न सकिन्छ ।

वनजङ्गल वन्यजन्तु र पशुपन्छीको वासस्थान हो । बाघ, गैँडा, मृग र थरीथरीका चरा जङ्गलभित्रै बस्छन् । ठुला वनजङ्गल भएका ठाउँमा निकुञ्ज, आरक्षण केन्द्र र सिकार क्षेत्र स्थापना गर्न सकिन्छ । यी ठाउँ हेर्न स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक आउँछन्, त्यसैले वन पर्यटन प्रवर्धन गर्ने माध्यम पनि हो ।

• पशुपालनका लागि घाँस, स्याउला र सोत्तर उपलब्ध गराउँछ ।
• साल, सिसौ र खयरजस्ता वनस्पतिबाट काष्ठ उद्योग चल्छ ।
• हिमाली क्षेत्रको जडीबुटीबाट आयुर्वेदिक औषधालय स्थापना गर्न सकिन्छ ।
• वन्यजन्तु र पशुपन्छीलाई वासस्थान दिन्छ ।
• निकुञ्ज र आरक्षण केन्द्र स्थापना गरी वन पर्यटन प्रवर्धन गर्न सकिन्छ ।

वनको महत्त्व पैसामा मात्र नापिँदैन । विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रमा पाइने वनजङ्गलले वातावरणीय संरक्षण गर्न मदत गर्छ । रुखका जराले माटो समातेर राख्छन् र पानीको बहावलाई सुस्त बनाउँछन् । त्यसैले वनले बाढी पहिरो जस्ता प्राकृतिक विपद् रोक्न सहयोग गर्छ । रुख नभएको नाङ्गो पहाडमा पानी पर्नेबित्तिकै माटो बगेर जान्छ र तल्लो बस्तीमा क्षति पुर्‍याउँछ ।

खनिज सम्पदा प्राकृतिक स्रोतमध्येको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो । पृथ्वीको सतहमुनि गाडिएर रहेका र खनेर निकालिने पदार्थलाई खनिज भनिन्छ । तामा, कोइला, चुनढुङ्गा, पेट्रोलियम पदार्थ, ग्याँस, स्लेट ढुङ्गा, सिसा आदिलाई खनिज भनिन्छ । खनिज पदार्थको उत्खनन र उपयोगबाट ठुला ठुला उद्योगहरू सञ्चालन गर्न सकिन्छ । चुनढुङ्गाबाट सिमेन्ट कारखाना चल्छ र फलामबाट औजार तथा मेसिन बन्छन् । विकसित राष्ट्रहरूमा खनिज सम्पदाको राम्ररी सदुपयोग भएको छ, त्यसैले तिनका उद्योग बलिया छन् ।

नेपालका पहाड र चट्टानभित्र पनि थुप्रै किसिमका खनिज लुकेका छन् । नेपालमा फलाम, तामा, म्याग्नेसाइट, चुनढुङ्गा, खरी, मार्बल स्लेट, गेरु, सुन, चाँदी, सोडा, बिरेनुन र निकल जस्ता खनिज साधनहरू पाइन्छन् । नेपालमा खनिज उत्खननका प्रयास भइरहेका छन् ।

• फलाम, तामा र निकल जस्ता धातु खनिज ।
• चुनढुङ्गा, म्याग्नेसाइट र मार्बल स्लेट जस्ता निर्माण तथा उद्योगमा लाग्ने खनिज ।
• सुन र चाँदी जस्ता बहुमूल्य धातु ।
• खरी, गेरु, सोडा र बिरेनुन जस्ता अन्य खनिज ।

मानव संसाधन आर्थिक विकासको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो । मानव संसाधन भनेको दक्ष, सक्षम र सिपयुक्त जनशक्ति हो । शिक्षित, दक्ष, सक्षम, स्वस्थ, तालिम प्राप्त, सिर्जनशील र उद्यमशील जनशक्ति नै मानव संसाधनको आधार हो । वन, जलस्रोत, भूमि र खनिजलगायतका प्राकृतिक स्रोत साधनको परिचालन र उचित उपयोग गर्न दक्ष जनशक्ति आवश्यक पर्छ ।

मानव संसाधनले नयाँ नयाँ सिर्जनशील उपायहरू, नीति र योजनाहरू लागु गर्न मदत गर्छ । मानव संसाधनलाई उचित ढङ्गले उपयोग गरियो भने आर्थिक गतिविधिका कार्यक्रमहरू छिटो, छरितो र प्रभावकारी हुन्छन् । देशका प्राकृतिक स्रोत साधनको सदुपयोग गर्न नसक्नुमा मानव संसाधनको अभाव हुनु पनि हो । पर्याप्त मानव संसाधन नभएकाले हामीले ती प्राकृतिक स्रोत साधनबाट आर्थिक लाभ लिन सकेका छैनौँ ।

दक्ष जनशक्ति आफैँ तयार हुँदैन, त्यसका लागि लगानी चाहिन्छ । सरकारले दक्ष जनशक्ति तयार पार्न प्राविधिक र गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ । व्यावसायिक शिक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ । दक्ष मानव संसाधन विकासले मात्र देशको आम्दानीका स्रोत बढाउन सक्छ । यसबाट आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ । त्यसैले मानव संसाधन विकासको स्पष्ट योजना बनाउनुपर्छ र लगानी वृद्धि गर्नुपर्छ ।

• प्राविधिक र गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिने ।
• व्यावसायिक शिक्षामा लगानी बढाउने ।
• मानव संसाधन विकासको स्पष्ट योजना बनाउने ।
• मानव संसाधन विकासमा लगानी वृद्धि गर्ने ।

• वनजङ्गलको आर्थिक महत्त्व र वातावरणीय महत्त्व छुट्टाछुट्टै सूचीमा प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• नेपालमा खनिज सम्पदाको विकास हुन नसक्नुका कारणहरू खोजी गर्नुहोस् ।
• मानव संसाधन आर्थिक गतिविधिको महत्त्वपूर्ण साधन हो भन्ने विषयमा आफ्ना तर्कहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
• कक्षाका विद्यार्थी सङ्ख्याका आधारमा विभिन्न समूहमा विभाजित हुनुहोस् । आफ्नो समुदाय र जिल्लामा उपलब्ध प्राकृतिक स्रोत र साधनहरूको भिन्न भिन्न समूहले भिन्न भिन्न सूची बनाउनुहोस् । ती प्राकृतिक स्रोत साधन कसरी मानिसको आर्थिक गतिविधिसँग जोडिएका छन्, पत्ता लगाउनुहोस् र कक्षामा छलफल गर्नुहोस् ।