हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप: सेवा र व्यापार

मानिसले आम्दानी गर्ने उद्देश्यले गर्ने कामलाई आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ। खेती र उद्योग जस्तै सेवा र व्यापार पनि आर्थिक क्रियाकलापका ठुला हाँगा हुन्, र आर्थिक क्रियाकलापमा यी दुवैको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यी क्रियाकलापले रोजगारी वृद्धि गर्छन् र स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोगमा जोड दिन्छन्। देशको आर्थिक स्तर वृद्धि गर्न यिनीहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

यी दुई कुरा कति नजिक छन् भन्ने कुरा आफ्नै बजारमा गएर हेर्दा थाहा हुन्छ। एउटा पसलले चामल, तेल र कापी किताब बेच्छ। त्यहाँ ग्राहकले सामान लिन्छ र पैसा तिर्छ। यो व्यापार हो। ठिक छेउको सानो कोठामा एक जनाले टाइप गरिदिन्छन्, फोटोकपी गरिदिन्छन् र फारम भरिदिन्छन्। त्यहाँ ग्राहकले कुनै सामान लिएर जाँदैन, काम गराएर जान्छ र त्यसको शुल्क तिर्छ। यो सेवा हो। दुवै पसलले आम्दानी गर्छन्, दुवैले मानिसलाई रोजगारी दिन्छन्, तर दिने कुरा फरक हुन्छ।

सेवामूलक काम कस्तो हुन्छ भन्ने कुरा त्यस्तो काम गर्नेकै मुखबाट सुन्दा छिटो बुझिन्छ। तल चार जनाले आफ्नो पढाइ, तालिम र काम आफैँ बताएका छन्। पढ्दै जाँदा एउटा कुरामा ध्यान दिनुहोस्, चारै जनाले पहिले केही सिकेका छन्, अनि त्यही सिकाइलाई कामको रूपमा प्रयोग गरेका छन्।

• म नोर्बु शेर्पा हुँ। मैले Travel and Tourism विषयमा स्नातक गरेको छु। मैले चाइनिज, अङ्ग्रेजी र फ्रेन्च भाषा सिकेको छु। मैले Tourist Guide को तालिम पनि लिएको छु। म दोभाषेको काम गर्छु र विदेशी पर्यटकलाई नेपालका विभिन्न भागमा भ्रमण गराउँछु।
• म आयुष मण्डल हुँ। मैले सूचना प्रविधि विषयमा स्नातक गरेको छु र अहिले सोही विषयमा स्नातकोत्तर तहमा अध्ययनरत छु। म एक प्राइभेट कम्पनीमा सूचना प्रविधि अधिकृतका रूपमा कार्यरत छु। यसका अतिरिक्त कम्प्युटरसम्बन्धी तालिम दिने र कम्प्युटर डिजाइन गर्नेसम्बन्धी सेवा पनि प्रदान गर्छु।
• म सिर्जना तामाङ हुँ। मैले होटल व्यवस्थापन विषयमा स्नातक तहसम्म अध्ययन गरेकी छु। मैले कफी र बेकरी बनाउने तालिम पनि लिएकी छु। मैले 'सिर्जना कफी क्याफे' खोलेकी छु। एक पटकमा २५ जनासम्म ग्राहकलाई 'कफी सर्भिस' गर्न सक्छु।
• म तेजस्वी उपाध्याय हुँ। मैले कानुन विषयमा स्नातकोत्तर गरेकी छु। म महिला हकहितका लागि कार्यरत एक सामाजिक संस्थाको कानुनी सल्लाहकारका रूपमा कार्यरत छु। यसका अतिरिक्त म सर्वसाधारण नागरिकमा कानुनी साक्षरताको अभियन्ता पनि हुँ।

यी चार जनाको कुरालाई छोटो रूपमा एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा सेवामूलक कामको बाटो प्रस्ट देखिन्छ। पहिले पढाइ, त्यसपछि तालिम, त्यसपछि काम। यही क्रम तल दिइएको छ।

होटल, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, पर्यटन आदि सेवामूलक आर्थिक गतिविधि हुन्। बिरामीको उपचार गर्ने अस्पताल, पाहुनालाई बास र खाना दिने होटल, सफ्टवेयर बनाउने कम्पनी र पर्यटक घुमाउने गाइड, यी सबैले ग्राहकलाई कुनै सामान होइन, काम गरिदिन्छन्। यिनमा सिप, क्षमता, दक्षता र उद्यमशीलताको आवश्यकता पर्छ।

• सिप: हातले वा दिमागले कुनै काम राम्ररी गर्न जान्नु। कफी बनाउन जान्नु सिप हो।
• क्षमता: कति काम गर्न सकिन्छ भन्ने हैसियत। एक पटकमा २५ जनालाई सेवा दिन सक्नु क्षमता हो।
• दक्षता: उही काम छिटो, सफा र गल्ती नगरी गर्न सक्नु।
• उद्यमशीलता: आफैँ केही सुरु गर्ने र जोखिम लिएर व्यवसाय चलाउने गुण। जागिर खोज्नुको साटो आफ्नै क्याफे खोल्नु उद्यमशीलता हो।

हाल नेपालमा सेवामूलक आर्थिक गतिविधिमा संलग्न हुने जनशक्ति बढ्दो अवस्था छ। आजको परिवर्तित र सूचना प्रविधिको समयमा सेवामूलक व्यवसायमा धेरैको संलग्नता बढेको छ। पढाइ र तालिमबाट सिकेको कुरालाई सिधै कामका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने भएकाले युवाहरू यस्ता कामतर्फ आकर्षित भएका छन्।

व्यापार पनि सेवा जस्तै महत्त्वपूर्ण आर्थिक क्षेत्र हो। उद्योगलाई आवश्यक पर्ने कच्चा पदार्थ आपूर्ति गर्नु पनि व्यापारिक क्रियाकलाप हो। कपडा बुन्ने उद्योगलाई धागो पुर्‍याइदिने मानिसले आफैँ कपडा बनाउँदैन, तर उसले धागो नपुर्‍याए उद्योग चल्दैन। यसरी व्यापारले भौतिक सामग्रीको आपूर्ति गरेर सेवा प्रदान गर्छ।

व्यापार बढ्दा त्यसको फाइदा एउटा पसलेलाई मात्र हुँदैन, पूरै समाजलाई पुग्छ। व्यापार वृद्धि भएमा यी कुरा हुन्छन्।

• रोजगारीको सिर्जना हुन्छ।
• उपभोग्य सामग्रीको सहज पहुँच हुन्छ।
• विकास निर्माणका कार्यले गति दिने अवस्था रहन्छ।

व्यापार कहाँसम्म फैलिएको छ भन्ने आधारमा यसलाई दुई भागमा छुट्याइन्छ। छुट्याउने आधार भनेको देशको सिमाना हो।

इलाममा उत्पादन भएको चिया काठमाडौँको पसलमा बिक्री भयो भने त्यो आन्तरिक व्यापार हो, किनभने किन्ने र बेच्ने दुवै देशभित्रै छन्। त्यही चिया विदेशी मुलुकमा पठाएर बेचियो भने त्यो बाह्य व्यापार हो। त्यसै गरी विदेशबाट मोबाइल फोन ल्याएर नेपालमा बेच्नु पनि बाह्य व्यापारभित्रै पर्छ।

भिन्नता जति भए पनि दुवैको गन्तव्य एउटै हो। सेवा तथा व्यापारबाट व्यक्तिको सिप, दक्षता र उद्यमशीलता वृद्धिमा सहयोग पुग्छ। एउटै मानिसले दुवै काम सँगै गरेको पनि हुन सक्छ। कफी क्याफे चलाउने मानिसले ग्राहकलाई कफी बनाइदिँदा सेवा दिन्छ र बेकरीका सामान बेच्दा व्यापार गर्छ।

• तपाईंको समुदायमा व्यापारसँग सम्बन्धित आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न व्यक्तिको अनुभव समेटी एउटा छोटो लेखको नमुना तयार पार्नुहोस्।
• अचेल युवाहरू सेवामूलक आर्थिक गतिविधिमा संलग्न हुने क्रम बढ्दो छ, किन होला ? समूहमा छलफल गरी निष्कर्ष प्रस्तुत गर्नुहोस्।